gevsten17

De stormvloed van 1861:

Deze gevelsteen aan de Lage Markt, vlakbij de Achter de Vismarkt, herinnert aan het hoge water dat Nijmegen en omstreken in het voorjaar van 1861 teisterde. Zie ook de beschrijving bij de gevelsteen aan Waalkade 65.

in 1860 & 1
was de noodkreet algemeen
toen het water stond aan
dezen steen P.M.D

Den watersnood van 1861 uit eigen aanschouwing en ervaring
Ds. B. ter Haar zn.
Wandelingen door Nijmegen. XLI. 

Reeds eenigen tijd vóór Kerstmis van het jaar 1860 was de Waal gaan zitten, en dat wel onder de ongunstigste omstandigheden: de ijskorst toch sloot zich onmiddellijk aan de Waalkade aan, zoodat men van de straatsteenen op het ijs stapte. De wensch, dat bij het voortdurend vriezend weer het water allengs zou vallen, werd of niet of in eene onbeduidende mate vervuld. Hoe kon het anders, of een ieder zag het invallen van den dooi en het losgaan der rivier in klimmende spanning tegemoet? In de laatste dagen van Januari '61 hadden de bewoners der benedenstad, van Lagemarkt en aangrenzende straten dan ook reeds alle maatregelen genomen om naar de bovenverdiepingen der huizen de wijk te nemen. De kleeden waren opgenomen of althans losgemaakt, de meubelen, die men niet volstrekt noodig had, waren naar boven gebracht, een bovenvertrek was in een keuken herschapen, enz. Maar men dacht toch niet aan vluchten, voordat de tot het uiterst volgehouden strijd tegen den vijand door zijne overmacht in eene nederlaag was verkeerd. Mijne lezers kennen de dammen, die bij dreigende overstrooming op gevaarlijke punten worden aangebracht. In 1861 en nog meer dan 20 jaren later hadden die dammen heel wat anders te beteekenen dan nu. Verbeeld u zulk een dam, beginnende bij de St. Stevensstraat en loopende langs de kade der toenmalige haven, nu het nieuwe Waalplein, tot aan de fabriek van den Heer Westhreenen, tegenover de Boddelstraat. Hoeveel geld, kracht en tijd het oprichten, bewaken en voortdurend versterken van een dam over zulk een lengte vereischte, behoef ik wel niet te zeggen.
Het was den 30en Januari 1861, 's avonds ± te 6 uur, dat drie kanonschoten der bevolking van Nijmegen en zijne omstreken het bericht aankondigden: de Waal is los! Wel was zij een paar dagen te voren eene enkele maal in beweging geweest, om terstond weer te gaan zitten, maar nu werd het ernst.
Op dat oogenblik was de waterstand ± 13 M. boven A.P.
Het water begon nu op onrustbarende wijze door de aan den Waalwal en aan de Waalkade gelegen huizen heen te sijpelen, neen, te stroomen; door aanhoudend pompen loosde men dit water - evenals het van boven afstroomende gootwater - over de dammen heen in de rivier. Den geheelen nacht hield men dien kamp vol; maar tegen den middag van Donderdag den 31en Januari moesten de strijders het opgeven. Het rivierwater drong door den dam, achter de Vischmarkt geplaatst, zoo sterk heen, dat de daar en aan de Lagemarkt gelegen huizen overstroomd werden en de bewoners de wijk naar hunne bovenverdiepingen moesten nemen. Het rumoer van het pompen, het geluid der elkaar toeschreeuwende stemmen enz. werd nu tegen den avond door eene doodsche stilte vervangen. Wel stond de straat geheel onder water, maar het water was voor het verkeer met schuiten nog te laag. Daar hoorden op eens 's avonds te 10 uur de bewoners der Lagemarkt een doffen slag, gevolgd door verwijderd hulpgeschrei: de bovenbeschreven dam langs de haven was tegenover de Boddelstraat doorgebroken. Met geweld stuwde de rivier hare met ijs bedekte wateren nu de benedenstad in. De Boddelstraat, Lange Hezelstraat, Papengas, Bagijnegas, Brouwerstraten, Priemstraat, Groote Gas, Grootestraat en Lindenberg - om van de Lagemarkt en haven niet te spreken - werden of geheel, of gedeeltelijk - al naarmate de grond daar meer of minder rees - overstroomd. Het was waarlijk duizend wonder, dat bij die plotselinge doorbraak niemand het leven inschoot, daar het water de benedenverdiepingen der woningen in de Boddelstraat terstond tot meer dan manshoogte vulde.
Aan een huis aan de Waalkade, dicht bij de Lagemarkt, vindt men nog een steen met het opschrift:
"In het jaar 1860 en een
Stond het water tot aan dezen steen."
In de Boddelstraat lagen de ijsschotsen van afstand tot afstand; zelfs in de Lange Hezelstraat, vlak tegenover het laatste huis der oude stad - nu door den hr. J.H. Scheers bewoond - , lag een groote schol.
Het was des Vrijdagsmorgens een niet onaardig gezicht, op de Lagemarkt de schuiten te zien aanvaren, die den gevangen luchtbewoners aldaar vleesch, brood en melk aanbrachten.
Korter dan velen gevreesd hadden, duurde voor de inwoners van Nijmegen's benedenstad ditmaal de waterplaag. Maar hun verlossing werd helaas! gekocht door de vreeselijke ramp, die Maas-en-Waal en in de eerste plaats het dorp Leeuwen trof, door de geweldige doorbraak, welke daar in den nacht van den 1en Februari plaats vond en niet alleen onnoemelijke stoffelijke schade veroorzaakte, maar bovendien aan een tal van menschen het leven kostte.
Voor iemand, die - gelijk schrijver dezes - zulke toestanden mede doorleefd heeft, is het een genot, bij het wandelen langs de Waalkade de doeltreffende inrichtingen tot waterkeering te aanschouwen, daar sinds ongeveer een tiental jaren door ons gemeentebestuur aangebracht. Daar, waar de kade langs de haven een weinig begint te dalen, is een waterdichte muur gebouwd, met eene coupure (in tijd van gevaar door een dat te dichten) tegenover de St. Stevensstraat. Voorts loopt een dergelijke waterdichte muur langs de Waalwal achter de daar geplaatste huizen; zulk een muur vangt aan de achterzijde der huizen aan de Waalkade, het Veerhuis, enz., weder bij de voormalige Meipoort aan om door te loopen tot voorbij de Grootestraat en aan het velen welbekende huis met het koepeltje aan te sluiten. Te zeggen, dat eene overstrooming van de benedenstad nu onmogelijk is, ware eene dwaasheid; maar dat door al deze waterkeeringswerken, evenals door het verhoogen van de Waalkade, de kans daarop met 50% is verminderd, dat is zeker niet te stout gesproken.

terug

Reactiepagina
Reactie 1:

Paul Dickmann, 31-03-2018: De steen zit naast mijn voordeur op de Lage Markt. Om de zoveel tijd vragen voorbijgangers mij waar 'P.M.D.' op de steen voor staat. Welnu, dat staat voor Peter Matthijs Daniels. Deze dreef in 1861 een herberg aan de Waalwal bij de Meipoort, en liet daarin de gedenk­steen aanbrengen. Bij de renovatie van de benedenstad is de steen op zijn huidige plek beland.
Reactie 2:

Rob Essers, 31-03-2018: In het adresboek van 1868-1869 staat "†Daniëls, P. M., Tapper, Waal, D 650." Volgens zijn geboorteakte heette hij "Peter Mathijs Daniels". Zijn broer Johan Hubert Daniels (Venlo 15 december 1821 – Nijmegen 6 maart 1901) is de grootvader van gemeentearchivaris Mattheus Petrus Maria Daniels (Nijmegen 1 oktober 1877 – Nijmegen 2 mei 1952) naar wie de Daniëlsweg is genoemd.

Op archieffoto GN6178 (Datering: 1940) is de gedenksteen rechtsonder het straatnaambord WAALKADE zichtbaar tussen de derde en vierde zuil van het pand Waalkade 28-29. De steen is op het pand Lage Markt 62 aanmerkelijk lager ingemetseld waardoor de tekst geweld aangedaan wordt; zie Street View.

Reactie 3:

Rob Essers, 01-04-2018:

Archieffoto GN17082 (Datering: 1900-1936) geeft een aardig beeld van de gedenksteen bij hoog water. Op de foto is te zien dat huisnummer 3 is gewijzigd in huisnummer 29. Bij dezelfde dia D812 (Datering: 1920) staat de beschrijving "Overstroming bij hoog water met het café van W.Holland en Van Meteren (het huis met de zuilen). De gedenksteen markeert de waterstand van de overstroming uit 1860". Ik betwijfel of het jaartal 1920 juist is. In het adresboek 1924 staan nog de oude huis­­nummers. Het adres Waalkade 3 is pas gewijzigd in Waalkade 29 nadat ook de Waalwal de naam Waalkade kreeg (raadsbesluit d.d. 6 mei 1925).
Reactie 4:

Rob Essers, 02-04-2018: De foto uit Reactie 3 stond ook in Numaga XV (1968), nr. 1 (februari), p. 36, als illustratie bij de volgende bijdrage (pp. 35-36) van dr. Jan Brinkhoff:
IN 1860 EN 1 In zijn Tweede vervolg der Kroniek van Nijmegen tot en met den jare 1900 (blz. 33-34) geeft Van Schevichaven in sobere bewoordingen een korte beschrijving van de verwoestingen, die in de benedenstad van Nijmegen op 30 en 31 januari 1861 tengevolge van een zware ijsgang bij hoog water werden aangericht. Aan de Waalkade werd het logement „Het Roode Hert” door de ijsschollen vernield. De ijlings opgeworpen dammen langs de Oude Haven en over de Lage Markt bezweken, zodat het water de Lange Hezelstraat binnenstroomde. In straten en gassen van de ondergelopen benedenstad lagen de ijsschollen met een dikte van 32 tot 37 duim verspreid en op de Waalkade stapelde het ijs zich tot manshoogte op.
Een waardevolle herinnering aan deze benauwende en trieste dagen heeft ons medelid, de heer J. van Meteren, op 16 november 1967 aan het Gemeentemuseum afgestaan. Uit het puin van zijn huis aan de Waalkade, dat hij tot 1920 bewoonde en dat, gelegen schuin tegenover de aanlegsteiger van de gierpont, in het oog viel door de vier zuilen, die de uitspringende bovenverdieping droegen, heeft de heer A. van Veldhoven van de Lage Markt tijdens de oorlogsdagen de gedenksteen gered, die rechts van het raam achter de laatste zuil in de gevel was gemetseld en het opschrift vertoonde:

IN 1860 EN 1
WAS DE NOODKREET ALGEMEEN
TOEN HET WATER STOND AAN
DEZEN STEEN

Wanneer men bijgaande afbeelding aandachtig bekijkt (vgl. Nijmegen in oude ansichten op blz. 81), kan men dit stenen document, dat nu in het Gemeentemuseum een veilig onderdak heeft gevonden, op zijn oorspronkelijke plaats onderscheiden. De opname dateert uit 1926, toen de Waalkade wederom onder water stond, dat toen evenwel enkele meters beneden de angstwekkende hoogte van de gedenksteen bleef.
J.Br.

Hoe de schenking aan het Gemeentemuseum terechtgekomen is in de gevel van een van de 49 WONINGWETWONINGEN EN 33 PREMIEHUURWONINGEN waarvoor op 2 oktober 1984 vergunning is verleend aan de Woningvereniging "Nijmegen", heb ik nog niet kunnen achterhalen.
Reactie 5:

Rob Essers, 02-04-2018: Het kostte enige moeite, maar uiteindelijk vond ik bouwtekening D12.547185 d.d. 30 september 1983 waarop rechtsboven bij de gevel van blok g staat vermeld: 12.450+. Blijkbaar ligt de vloer van Lage Markt 62 op op 12,450 meter boven N.A.P.

Ds. Ter Haar vermeldt bij de Wandelingen door Nijmegen (XLI): "Op dat oogenblik was de waterstand ± 13 M. boven A.P.". Mogelijk is dit de verklaring voor de hoogte waarop de gedenksteen op de huidige locatie is ingemetseld. Van Schevichaven schrijft in het Tweede vervolg der Kroniek van Nijmegen tot en met den jare 1900 echter: "1861 30 en 31 Januari. (...) Het water steeg tot 14 M. 72 c.M. +A.P., zoodat de met zorg daargestelde dammen langs de oude haven en over de Lage Markt bezweken, waardoor de geheele benedenstad onderliep en het water over den dam heen in de Hezelstraat stroomde."

Het water kwam in 1861 niet tot ± 13 meter, maar tot 14,72 meter boven Amsterdams Peil. Vanaf 1891 is sprake van N.A.P. (Normaal Amsterdams Peil). Als er hier geen sprake is van meetonnauwkeurigheden en fouten zou de onderkant van de gedenksteen op een hoogte van 14,720 meter boven N.A.P. moeten zitten. Dat is 2,27 meter boven de vloer van Lage Markt 62 die zo te zien op straatniveau ligt.
Reactie 6:

Hans van Meteren, 07-05-2018: Het café van mijn over-overgrootvader Gradus van Meteren is niet het café met de zuilen maar het café ernaast, op de hoek (de punt) tegenover de voormalige politiepost op de Lage Markt met de Vismarkt aan de achterkant. Tegen de muur was o.a. een reclame aangebracht van Chief Whip ("op ieders lip") sigaretten.
Reactie 7:

Rob Essers, 07-05-2018: @Hans van Meteren - Op de ledenlijst van de Vereniging "NUMAGA" uit januari 1964 staat: "Meteren, J. E. P. van, Stijn Buysstraat 84, Nijmegen." Volgens dr. Jan Brinkhoff is de steen die medelid, de heer J. van Meteren, op 16 november 1967 aan het Gemeentemuseum heeft afgestaan, afkomstig uit het puin van zijn huis aan de Waalkade, dat hij tot 1920 bewoonde. Johannes Eduard Petrus van Meteren was de zoon van tapper Gradus van Meteren.

In het adresboek 1920 staat "Meteren, G. v., tapper, Waalkade 2" (pagina 313) en "2–3 G. van Meteren." (pagina 628). In het adresboek 1922 staat "2/3 J. H. Lintz" (pagina 734). Op archieffoto GN17082 staat de naam "Jan Linz-Peters" op de ruit naast de gevelsteen en op de woningkaart 1920-1946 van Waalkade 28/29 staat J.H. Linz als eerste vermeld. De huisnummers 2/3 en 28/29 hebben betrekking op één en hetzelfde pand (kadastrale gemeente Nijmegen, sectie C, nummer 2219). Huisnummer 2/3 is gewijzigd nadat de Waalwal de naam Waalkade kreeg (raadsbesluit d.d. 6 mei 1925).

REAGEER:

Uw aanvullingen of opmerkingen zijn welkom!
Met dit formulier kunt u (nog) geen foto's versturen. Gebruik daarvoor uw e-mailprogramma.
Opmaak kan wel, bv <b>Vet</b> of <i>cursief</i> geeft Vet of cursief.
 
 Uw naam: en mailadres: