TERUGBLIK OP NIJMEGEN

Paul van der Heijden

De biergeschiedenis van Nijmegen
Volksdrank met rijk verleden

Sinds ruim vijf jaar heeft Nijmegen een eigen bierbrouwerij: Stadsbrouwerij De Hemel. Het is geen hobbyisme, maar de voortzetting van een eeuwenlange traditie. Het verhaal van de soms mooie, maar soms ook moeizame relatie tussen Nijmegen en het bier.

De biergeschiedenis van Nijmegen begint in de zeventiende eeuw. Nijmegen telt meer dan vijftig brouwerijen. Onze stad is 'vermaard voor hare brouwerijen van zeker wit bier, Mol geheeten, 't welk men een verkoelende afzettende en zuiverende kracht toeschrijft.' Gek genoeg is bier in die tijd het gezondste dat een mens kan drinken. Water is vaak bedorven. Van bacteriën weet men het bestaan nog niet. Dat je water beter eerst kunt koken, is niemand bekend. Drankjes als thee en koffie worden nog niet gedronken. Gekookt water wordt wél gebruikt bij het bereiden van bier. 

Troebel

Bier is in de Middeleeuwen veruit de populairste drank. Maar wie denkt dat Middeleeuwers voortdurend dronken waren, heeft het mis. Het alcoholpercentage haalt zelden de 2 procent. Bovendien smaakt het troebele bier vaak erg bitter. Een onverdeeld genoegen is het bierdrinken zeker niet.
Aan de glorie van de Nijmeegse brouwerijen komt langzaamaan een einde. In 1739 telt de stad nog slechts vijftien brouwerijen. Ook in de omgeving is de neergang zichtbaar. Het Bemmelse bier bijvoorbeeld vond ooit zijn weg naar dorstige kelen in de hele omgeving. Maar rond 1847 verzucht een wandelende dominee: 'De eertijds zoo vermaarde Bemmelsche bierbrouwerijen schijnen echter in verval geraakt te zijn; want de drank, die men ons voorzet, is niet hier, maar in het twee uren van Nijmegen aan de Maas gelegen dorp Heumen gebrouwen.'

Ondergistend bier

In de negentiende eeuw wordt de regionale biermarkt gedomineerd door de Heumense brouwerij Bergzigt. Deze brouwerij opent haar deuren in 1814 en weet snel aan populariteit te winnen. Een ooggetuige tekent in 1846 op: 'Voor eenige jaren vond gemelde Heer eene nieuwe biersoort uit, welke hij met den naam Nieuw Licht bestempelde. Welk eene zonderlinge naam, en dat voor bier! En toch hoort men in de [...] levendig bezochte herberg, met volstrekte onverschilligheid de anders vreemdklinkende woorden spreken en zoo vaak herhalen; "kastelein! een glas nieuw licht."' Bergzigt is voor die tijd heel modern. Als een der eerste in Nederland produceert deze brouwerij ondergistend bier. Vanaf 1860 wordt het bier in flessen gebotteld, zeventig jaar eerder dan grote brouwerijen als Heineken en Amstel. Heumens bier wordt in heel Nederland gedronken en zelfs geëxporteerd naar Java en Hong Kong. 

Op de fles

Helaas volgen er slechte tijden. In 1914 breekt de Eerste Wereldoorlog uit. De schaarste aan grondstoffen brengt veel brouwerijen in moeilijkheden. Bovendien is er een nieuw, concurrerend bier op de markt gekomen: pils. Voor de bereiding daarvan is andere apparatuur nodig, die voor de meeste brouwerijen een te grote investering vergt. Vooral 1920 is een rampjaar voor het Nederlandse bier: bijna 150 brouwerijen, waaronder Bergzigt, gaan op de fles.
Het zijn treurige jaren. In 1900 verdwijnt de laatste Bemmelse brouwerij, C. Rijssenbeck. In 1915 legt brouwerij W.J. Rijnders uit Lent het loodje. In hetzelfde jaar sluit de laatste Nijmeegse biermaker, J. Laane, zijn Brouwerij De Ster aan de Berg en Dalseweg. In 1935 dooft het licht voor de Beuningsche Bierbrouwerij. Tegelijkertijd valt het doek voor Brouwerij De Pas in Wijchen, die tot het einde toe het Heumense 'Nieuw Licht' heeft gebrouwen. De paters van Alverna houden het iets langer uit. Hun Brouwerij Het Slot, alleen bestemd voor intern gebruik, sluit de deuren in 1959. Daarmee is in het hele Rijk van Nijmegen geen brouwerij meer over.

Nieuw leven

In 1983 blaast amateurbrouwer Herm Hegger het regionale bierverleden nieuw leven in. Hij tovert de ruïne van Bergzigt om in een gloednieuwe brouwerij met de naam Raaf. Het blijkt een groot succes. Vooral Nederlands eerste witbier, Witte Raaf, valt in de smaak. De vraag is zo groot dat Hegger het niet meer aan kan; Oranjeboom neemt de brouwerij over. Als biergigant Interbrew Oranjeboom opslokt, verhuist de productie van Witte Raaf naar het Limburgse Arcen. Brouwerij Raaf gaat aan zijn eigen succes ten onder en moet in 1995 sluiten. 
Maar Herm Hegger zit niet stil. In 1996 opent hij aan de Nijmeegse Steenstraat 'Stadsbrouwerij De Hemel'. De brouwerij is gevestigd in het Brouwershuis. Een toepasselijker locatie bestaat er natuurlijk niet, al is het onduidelijk of er echt brouwers in het Brouwershuis actief zijn geweest. In 1999 verhuist De Hemel naar een andere fraaie locatie: de pas vrijgekomen Commanderie van Sint Jan. De Hemel brouwt een aantal exclusieve bieren, waaronder Nieuw Ligt. Daarmee krijgt de rijke, eeuwenoude biergeschiedenis van Nijmegen een waardig vervolg.

Eerder verschenen in magazine

terug

Reactiepagina
Reactie 1:

Rob Essers, 02-11-2018: Volgens Paul van der Heijden sloot de laatste Nijmeegse biermaker, J. Laane, zijn Brouwerij De Ster aan de Berg en Dalseweg in 1915. Dat jaartal strookt niet met een aantal feiten. In het adresboek 1910-1911 staat de laatste vermelding van "Laane (J C M) bierbrouwerij „de Ster”, berg en dalscheweg 24 [tel.] 587".

vanaf 1911
In een advertentie in de PGNC van 9 juli 1911 staat: "De BIERHANDEL en BIERBOTTELARIJ van JOS. LAANE, voorheen Berg-en-Dalsche weg, is van af heden verplaatst naar de LAGEMARKT 146" (lees: 14B). In 1912 verhuisde de bierhandel naar het adres van Goorstraat 27 (na hernummering:39). In het adresboek 1912-1913 staat: "Laanen, J. M. C., Bierhandel, van Goorstraat 27 [tel.] 587, part. adres: Pater Brugmanstraat 3."

Van een brouwerij is geen sprake meer. Dat er in het pand Berg en Dalscheweg 24 hoek Jacob Canisstraat geen bier meer gebrouwen werd, blijkt ook uit een advertentie in de PGNC van 25 januari 1913. Wegens het buiten bedrijf stellen de Stoom-Bierbrouwerij en Distilleerderij „DE STER” te Nijmegen worden de machineriën et cetera op 29 januari 1913 verkocht. Laane verhuisde in 1914 naar 's-Gravenhage.
Reactie 2:

Rob Essers, 03-11-2018: In 1887 werd aan Jos. Laane vergunning verleend voor het bouwen van een woonhuis en een bierbrouwerij aan de Berg en Dalschestraat. In de PGNC van 21 augustus 1887 maken B&W bekend "dat bij hen is ontvangen een adres van Joseph Laane te Maastricht, houdende verzoek om vergunning tot het oprichten eener bierbrouwerij en mouterij met gasmotor van twee paardenkrachten aan den Berg-en-Dalschestraat en den Daalschen weg, kadaster Nijmegen sectie B No. 486.

Uit een advertentie in de PGNC van 8 september 1887 blijkt dat "Het BOUWEN van een BIERBROUWERIJ met MOUTERIJ, WOONHUIS, STAL enz." op 21 september 1887 namens de heer JOS. LAANE te Maastricht door architect A. van den Boogaard werd aanbesteed. Op 4 november 1897 vestigde bierbrouwer Joseph Christiaan Marie Laane (Roosendaal 1 september 1862 – 's-Gravenhage 19 september 1929) zich vanuit Maastricht in Nijmegen. In de eerste advertentie van Bierbrouwerij „DE STER” in de PGNC van 20 oktober 1889 staat het adres "Berg-en Dalsche Weg, NIJMEGEN" (zonder huisnummer 2).

Het adres Berg en Dalsche straat 2 werd in 1895 gewijzigd in Berg en Dalsche straat 35. De laatste wijziging in Berg en Dalsche weg 24 vond plaats in 1905. Vanaf 1901 stond in de adresboeken ook het telefoonnmmer 587 vermeld. Mijn zoektocht naar afbeeldingen van het woonhuis, de brouwerij en andere relevante plekken heeft niets opgeleverd.

REAGEER:

Uw aanvullingen of opmerkingen zijn welkom!
Met dit formulier kunt u (nog) geen foto's versturen. Gebruik daarvoor uw e-mailprogramma.
Opmaak kan wel, bv <b>Vet</b> of <i>cursief</i> geeft Vet of cursief.
 
 Uw naam: en mailadres: