TERUGBLIK OP NIJMEGEN

Paul van der Heijden

Onverwacht oorlogsverleden

De Tweede Wereldoorlog heeft diepe wonden geslagen in Nijmegen. De oude binnenstad werd bijna geheel weggevaagd en er vielen duizenden slachtoffers, waaronder 2200 burgers. Na de oorlog is de bezem door de stad gehaald en zijn alle oorlogsrelicten zorgvuldig opgeruimd, op een handvol na. Door een chronisch gebrek aan belangstelling lijden ze een sluimerend en vrijwel vergeten bestaan: de laatste tastbare overblijfselen uit de hel van de oorlog.

Het is vrij eenvoudig om in Nijmegen de plekken aan te wijzen waar de oorlog het ergst heeft gewoed. De gaten in het centrum en Nijmegen-Oost zijn opgevuld met huizen in troosteloze wederopbouwarchitectuur, die indirect de herinnering levend houden aan de rampspoed die over onze stad is gekomen. Maar er zijn ook enkele objecten te vinden die rechtstreeks uit de oorlog afkomstig zijn. Vreemd genoeg weet bijna niemand in Nijmegen daar iets van. Kennelijk zijn ze verdrongen uit ons collectieve geheugen, terwijl er toch een paar heel erg in het zicht staan.

Kanon

Onderaan de BelvedŤre staat een kanon, dat zijn loop dreigend gericht houdt op de Waalbrug. Iedereen kent het kanon, want wie Nijmegen in filesnelheid binnenkomt krijgt alle tijd om het te bewonderen. Slechts weinigen weten echter dat het wapen van Duitse makelij is. Misschien is dat wel de reden waarom er nooit ruchtbaarheid aan wordt gegeven. Het is ook een beetje wrang om trots te moeten zijn op een Duits wapen als oorlogsmonument. Aan de andere kant: in menig dorp in de Ardennen prijkt een buitgemaakte Duitse tank als aandenken aan de plaatselijke gruwelijkheden. Waarom niet in Nijmegen?
Waarschijnlijk is het kanon blijven staan bij de Bevrijding in september 1944. Het is een antitankwapen van het gevreesde type 50 mm PaK 38 (PaK staat voor Panzerabwehrkanone). Van dit model zijn er bijna tienduizend gemaakt en daarmee was het ook het standaardtype in de Duitse antitankbewapening. Aan het eind van de oorlog kreeg het een opvolger in de veel zwaardere 75 mm PaK 40.

Bunker

Een iets minder in het oog springend relict uit de oorlog is een betonnen bunker op het Valkhof. Deze ligt verscholen onder het belangrijkste uitzichtpunt van het park aan de noordzijde. Wie van hier af naar beneden kijkt, kan in de muur nog twee schietgaten ontdekken. De Duitsers bouwden tijdens de oorlog het Valkhof om tot een bastion met drie bunkers, een schuilkelder en een batterij luchtafweergeschut. Na de oorlog is alles gesloopt, maar twee van de drie bunkers zijn op last van het Rijk blijven staan "uit een oogpunt van landsverdediging". Kennelijk wierp de Koude Oorlog in die tijd al zijn ijzige schaduw vooruit. De luitenant-generaal van de generale staf gaf echter wel "... toestemming tot het dichtmetselen van de schietgaten en ingangen met ťťnsteens muur, het volstorten van de toegangen met aarde en het beplanten van deze bunkers." De tweede gespaarde bunker stond aan de kant van de Voerweg, tegenover de BelvedŤre. Overigens hebben er meerdere bunkers in Nijmegen gestaan, onder andere aan de Canisiussingel, de Van Schaeck Mathonsingel, onder het voormalige Oud Burgeren Gasthuis aan de Molenstraat en in de tuin van het huidige verzorgingstehuis Joachim en Anna op de Groesbeekseweg. Ook deze zijn allemaal gesloopt.

Vliegveld

Ook andere plaatsen in Nijmegen herbergen een onverwacht oorlogsverleden. Zo zijn een aantal hekken van weilanden net buiten Hatert opgetrokken uit de resten van een noodvliegveld in Malden. De landingsbaan hiervan bestond uit geperforeerde stalen matten, die na de oorlog door de plaatselijke bevolking zijn achterovergedrukt en hergebruikt. Een ander overblijfsel uit de oorlog is de commandocentrale van de Luchtbeschermingsdienst. Dit gebouw staat op het grasveldje bij Keep-Fit aan de Fagelstraat in Nijmegen-Oost en doet nu dienst als onderkomen van een judovereniging. Verder staan er nog zestig noodwoningen aan de Hatertseweg/Vossenlaan. Deze zogeheten Maycrete-woningen zijn gebouwd door het Rijk en waren bedoeld voor de tijdelijke opvang van dakloos geraakte gezinnen. Ze hadden een beoogde levensduur van 25 jaar, waarna ze onverbiddelijk ten prooi zouden vallen aan de slopershamer. Na succesvolle protestacties en een aantal opknapbeurten worden ze echter nog steeds bewoond. Ook aan de Bosweg op de Kwakkenberg zijn nog acht van dit soort huisjes te vinden, hoewel deze in hun voortbestaan ernstig worden bedreigd door de nieuwste herinrichtingsplannen van de gemeente Nijmegen.

Interneringskamp

Een laatste merkwaardig overblijfsel is te vinden tussen het voormalige klooster MariŽnbosch aan de Groesbeekseweg, de Bosweg en speeltuin De Leemkuil. In dit MariŽnbos met statige lanen - overblijfsel van een 19e eeuwse parkaanleg - lag aan het eind van de oorlog een opvangkamp voor geallieerden. Omdat niet alle soldaten na de Bevrijding in 1945 tegelijk naar huis konden, vormde dit kamp een soort tussenstation. Van hier uit konden ze via een noodstationnetje bij de hockeyvelden aan de d'Almarasweg met de trein naar BelgiŽ, van daaruit met de boot naar Engeland en vervolgens met het vliegtuig naar huis. Vanaf 1946 werd het kamp MariŽnbosch echter ingericht als interneringskamp, "zulks ten behoeve van de overbrenging van ongewenste Duitsers naar Duitsland". Het kamp was met prikkeldraad afgesloten van de buitenwereld. Ter weerszijden van de lanen stonden meer dan honderd gebouwen: 86 zogeheten nissenhuts, metalen halfcilindrische onderkomens voor de gedetineerden, en enkele grote houten barakken voor algemene voorzieningen zoals gaarkeuken en ziekenzaal. In oktober 1952 zijn de laatste barakken gesloopt. Van het kamp is niets meer over, behalve een drietal betonnen paaltjes. Deze vergeten monumentjes markeren de plek van enkele barakken aan de oude MariŽnboomselaan, die nog altijd dwars door het bos loopt. Jaarlijks gaan duizenden wandelaars - letterlijk - voorbij aan deze kleinste en onbekendste getuigen van de tijd dat het leven zwaar was.

Eerder verschenen in magazine

terug

Reactiepagina

REAGEER:

Uw aanvullingen of opmerkingen zijn welkom!
Met dit formulier kunt u (nog) geen foto's versturen. Gebruik daarvoor uw e-mailprogramma.
Opmaak kan wel, bv <b>Vet</b> of <i>cursief</i> geeft Vet of cursief.
 
 Uw naam: en mailadres: