Dobbelmanfabriek Zij die vielen 1940

Dobbelmanfabriek
Zij die vielen 1940-1945

Bij een klein onderzoek naar aanleiding van deze herdenkingssteen stuitte ik op verschillende gegevens over de Dobbelmanfabriek in en vlak na de oorlog. Verrassend weinig hiervan ging over de slachtoffers die op deze steen genoemd worden. 

In het Dobbelmannieuws van mei 1945 (het eerste nummer van dit personeelsorgaan) staat de volgende tekst onder het kopje 'Aan hen die vielen':
'Met leedwezen denken wij terug aan onze collega's, die tijdens de bevrijdingsperiode van onze stad hun leven lieten. Hoewel zij even sterk als wij naar de bevrijding verlangden om daarna een beter Nederland te kunnen bouwen, hebben zij daaraan niet mede mogen werken. Laten wij hen, en hun nagelaten betrekkingen eren, door ook hun taak op ons te nemen. Wat deze collega's, G. van Wezel, J. Langenhuizen, A. Janssen en G. Schmidt, niet hebben kunnen doen valt aan ons te verrichten.
Door dat op ons te nemen, kunnen wij bewijzen, dat wij hen niet vergeten.
Helaas ontbreken ons positieve gegevens omtrent P. Mom. Na 17 september hebben wij hem niet meer ontmoet. Moge hij echter alsnog behouden zijn.'

P. Mom kom ik verder nergens meer tegen. G. Schmidt en A. Janssen alleen op deze steen. Meer verhaal dan dat zij, zoals uit de steen blijkt, door oorlogsgeweld zijn overleden is hier niet te vinden. 
G. van Wezel en J. Langenhuijsen blijken overleden te zijn op dezelfde datum: 26 september 1944. Dit is 9 dagen na de bevrijding van Nijmegen tijdens operatie Market Garden. Nijmegen is hierna nog 7 maanden een frontstad geweest waarin veel slachtoffers vielen door granaatvuur en bomsplinters.

De weduwen en wezen van Jacobus Langenhuijsen en Gerard van Wezel ontvangen zowel van de staat als van de Dobbelmanfabriek een pensioen. Diverse documenten in het Dobbelmanarchief noemen dit. In het Dobbelmannieuws van september/oktober 1945 (één nummer voor twee maanden in verband met papierschaarste) wordt in het artikel "Van de Sociale vergaderingen in het afgelopen tijdvak" geschreven:
'het volgende punt van bespreking vormde de bestemming voor de boetekas, welke ontstaan is door geldboeten, welke in vroeger jaren aan het fabriekspersoneel werden opgelegd.
Besloten werd het bedrag van deze kas te reserveren voor een tegemoetkoming aan de weduwen van van Wezel en Langenhuizen ten behoeve van de opvoeding van hun kinderen.
Gezien de wel zeer bijzondere omstandigheden waaronder van Wezel en Langenhuizen zijn overleden, achtte de vergadering het gerechtvaardigd dit doel uit te kiezen. Uit dit besluit mag niet worden afgeleid, dat bij een eventueel overlijden van andere mannelijke personeelsleden in de toekomst op een dergelijke extra ondersteuning mag worden gerekend.'

Onder het kopje "personalia" van de Dobbelmannieuws van juli 1945 vind ik deze tekst:
'Langzaam maar zeker komen al onze bekende vrienden weer naar ons terug. Zo zagen we Chris Struycken en Jaap van Dijk het werk op kantoor weer hervatten, dat zij in juni 1943 onvrijwillig moesten onderbreken. Ook Jaap Boers is weer opgedoken om zich zo snel mogelijk als oorlogsvrijwilliger aan te melden. Hij gaat in Engeland op zoek naar A. Verwaayen. Aan het adres hebben wij hem al geholpen. A. Toonen en W. Eichelsheim, zijn weer gezond en wel in dienstverband van Dobbelman aan het werk. H. Theunissen, H. Peters en M. de Bijl, zijn eveneens in Nijmegen terug maar hebben reeds elders een nieuwe werkkring gevonden, zodat zij niet meer deel uitmaken van ons personeel. G. v.d. Voren heeft zich eveneens gemeld als oorlogsvrijwilliger. A. Hoogveld gaat bij de Nederlandse Spoorwegen zorgen dat wij onze vacantie per trein kunnen genieten. Wij wachten nu alleen nog op bericht van P. Peters.'

Verder komt P. Peters, behalve op de steen, niet meer voor.

J. (Johanna) Barten wordt genoemd in de lijst van slachtoffers van het vergissingsbombardement van 22 februari 1944. (die ik niet vind in het Dobbelmanarchief maar op internet). Zij was 18 jaar oud.

Via het telefoonboek en een neef kom ik terecht bij mevrouw Maasakker. Zij is de dochter van G. van Weezel (hij had ook twee, inmiddels overleden, zonen) en vult het verhaal over de wel zeer bijzondere omstandigheden van de dood van haar vader en J. Langenhuijsen aan. 
De timmerman (manusje van alles in de praktijk) en expeditieknecht (die hier zijn assistent was) hadden op 26 september 1944 de opdracht gekregen om een huis van de familie Dobbelman 'oorlogsvrij' te maken. Wat wel dichttimmeren betekend zal hebben. Hier zou een vrouwelijk lid van de familie gaan bevallen. De twee mannen liepen, met een handkar met hout en gereedschap, van de Sterrenschansweg in Nijmegen-oost terug naar de fabriek in Bottendaal. Op de Sint Annastraat, ter hoogte van nr. 115, waar ze naar binnen gedragen werden, zijn ze geraakt door bomscherven van een luchtgevecht boven Nijmegen.
Pas twintig jaar na de dood van haar vader hoort mevrouw Maasakker dat de familie Dobbelman uiteindelijk is uitgeweken naar Zeeland voor de bevalling, dat was veiliger.

Het Dobbelmanarchief is overgedragen aan de gemeente Nijmegen en pas sinds eind juni in te zien. Tot nu toe is mij nog niet duidelijk waar de steen een plek had in de gebouwen, (ik heb al verschillende plekken gehoord...) wanneer hij is geplaatst en of hij een plek had in herdenkingen binnen het bedrijf. Als u hier iets meer over weet te vertellen, dan hoor ik het graag van u.

Andrea Stultiens (juli 2004)

terug

Reactiepagina
Reactie 1:

Jo Barten, 01-10-2014: Mijn zuster was 17 toen ze overleed.
Reactie 2:

Victor Ritschie, 30-09-2019: Hier wordt als een van de slachtoffers Annie Barten genoemd, die gewerkt zou hebben bij de Dobbelman. Zij werkte bij V&D en zij zat die dag niet per ongeluk in de tram. Het lot van mijn buurmeisje zal U duidelijk worden uit mijn verhaal over Annie.
Reactie 3:

Frans S.J. Daniëls, 02-12-2019: De zus van mijn vriendje Jopie Barten woonde in de Plataanstraat en Annie werkte op kantoor bij Dobbelman en raakte bij het bombardement op 22 Februari 1944 ernstig gewond toen de tram op het Stationsplein, waar ze inzat om naar huis te gaan voor de lunchpauze, doorzeefd werd met scherven van de in de buurt inslaande bommen. Ze is enige weken later aan haar verwondingen overleden. Dat wat eerder werd vermeld dat Annie bij Vroom en Dreesman zou werken en op het Kelfkensbosch zou zijn getroffen is onjuist.
Het was een groot verdriet voor haar ouders en broertje om hun dochter en zusje te verliezen.

Na maanden werd op 17 September 1944 Nijmegen bevrijd en begonnen de beschietingen, veel mensen uit de buurt gingen schuilen in de kelders van de Klokkenberg, een internaat aan de Ubbergseveldweg, waaronder ook ons gezin.
Op 3 December werden er ook weer veel granaten afgevuurd uit het Reichswald en buiten de kelders was het levensgevaarlijk. In onze kelder zaten een paar gezinnen met baby's waaronder mijn zusje die op deze dag 1 jaar was geworden! De melk raakte op en mijn moeder zou wel even naar melkboer van Koolwijk op de Broerweg gaan kijken of er melk was. Dat werd haar ten stelligste afgeraden, maar ze ging toch. Ze was al een tijdje weg en toen brak de hel los, het regende granaten en wij maakten ons erg ongerust. Opeens werd mijn vader bovengeroepen en even later kwam hij weer de kelder in en vertelde dat mama getroffen was en wij er naar toe gingen.
We staken het Wilgplein over, richting Broerweg en toen we de hoek omsloegen zag ik een eindje verder slager Peters in een plas bloed voor zijn winkel liggen. "Kijk maar niet," zei mijn vader, maar ik had het al gezien, vreselijk hoe onze slager er bij lag. Even later kwamen we aan bij de melkwinkel van Koolwijk, mama was weg maar er lag wel een grote plas bloed. Meneer Barten, die tegenover de winkel woonde, kwam naar ons toe en vertelde wat er gebeurd was: toen het na de beschieting weer rustig was, is hij naar buiten gegaan om te kijken of er brand of andere schade was en toen zag hij aan de overkant een melkkoker liggen en een eindje verder zag hij mijn moeder hevig bloedend op de stoep liggen, ze bleek zwaar gewond te zijn.
Toevallig was bij de fam. Barten een verpleegster op bezoek die hun dochter had bijgestaan toen die gewond in het ziekenhuis lag, die is naar buiten gerend en heeft eerste hulp verleend en er voor gezorgd dat mama met een Engelse ambulance naar het ziekenhuis is gebracht waar ze de volgende dag is geopereerd door dr. ten Horn die een scherf van 4 cm heeft verwijderd. Daarna heeft ze nog 3 maanden in het ziekenhuis gelegen.
Als meneer Barten niet even naar buiten had gekeken en de zuster er niet was geweest was mijn moeder zeer zeker doodgebloed.

Ik herinner mij nog dat Jo, hun zoon, een opleiding wilde doen voor straaljagerpiloot (in de vijftiger jaren een heel riskant beroep) maar zijn ouders hadden alleen hem nog en dat ging mooi niet door!

REAGEER:

Uw aanvullingen of opmerkingen zijn welkom!
Met dit formulier kunt u (nog) geen foto's versturen. Gebruik daarvoor uw e-mailprogramma.
Opmaak kan wel, bv <b>Vet</b> of <i>cursief</i> geeft Vet of cursief.
 
 Uw naam: en mailadres: