Lentse Historische Kring

ga naar aflevering 1  2  3  4  5  6  7  8  9  10  11  12  13  14  15  16  17  18  19  20  21  22  23

~ Lent lang vervlogen tijd ~

12. Lent een tweelingdorp

Lent was na 1591 een tweelingdorp geworden. In het oude dorp woonde en werkte de agrarische bevolking voor wie Nijmegen hun economische horizon was. Maar die stad groeide niet meer en het gewone volk was verarmd. Op de Nijmeegse groenmarkten moesten de Lentse agrariërs hard concurreren met de boeren uit het land van Maas en Waal, het Hoge Veld, de Ooi en de Duffelt. Aan de Veerdam en de Griftdijk Zuid woonde en werkte de Lentse bevolking die van handel, verkeer en dienstverlening leefde. Door de Grift was Lent in stukken gehakt en in die zin een tweelingdorp geworden. Ten oosten van de Grift de agrarische bevolking en ten westen daarvan de mensen die op andere wijze hun brood verdienden. Na de reformatie was Lent in religieus opzicht een tweelingdorp geworden. De agrarische bevolking was overwegend katholiek gebleven.

LL 8: Permanente uitzonderingspositie van Lent in bestuur en rechtspraak.
LL 14: Het centrale gezag, steunde op de dorpsvergaderingen. Landweerplicht en arbeidsplicht waren impopulair. De Lentse gerichtsbanck functioneerde tot 1802.
AL 3: Samenvatting van de economische geschiedenis van Lent.

Afb. 12a: De tekening van de Lentse gierbrug met Nijmegen op de achtergrond werd ontleend aan een tekening van Cornelis Pronck (1691-1759) in de 18e eeuw. De gierbrug kende toen nog geen verlichting en geen beschermende leuningen. Tijdens de vredesonderhandelingen in Nijmegen had Sir William Temple zich al beklaagd over de wrakke toestand van de gierbrug met zijn gevaarlijke losliggende planken. Pronck maakte tal van tekeningen van Nijmegen vanuit verschillende invalshoeken.

Afb. 12b: Op deze tekening van Comelis Pronck de stad aan de Waal met Valkhof en Stevenskerk en met de buiten-dijkse bebouwing aan de Lentse Verndam en de lange gierbrug.

Afb. 12c: Detail uit voorgaande tekening naar Corn. Pronk. De dichte buitendijkse bebouwing aan de Veerdam is duidelijk waarneembaar. Vooral de nieuwkomers moesten buitendijks bouwen of verder naar het noorden langs de Griftdijk. De gereconstrueerde schans Knodsenburg van Menno van Coehoorn eiste nog meer ruimte dan de oude schans. Aan de Veerdam stagneerde de economische groei door de opening van het Pannerdense Kanaal van diezelfde Menno van Coehoorn. Vanuit Nijmegen was Arnhem nu zonder de omslachtige overslag van goederen aan de Veerdam per schip redelijk snel bereikbaar.

Afb. 12d: Groenmarkt in Nijmegen voor het Waaggebouw. Voor de Lentse agrarische ondernemers bleef de Nijmeegse markt de belangrijkste afzetmarkt. Een markt die nauwelijks groeide en waar de bevolking na de 'heylsame reductie' van Nijmegen was verarmd. Na de ijsramp van 1634 toen de sluizen van De Grift werden weggeslagen en de bandijk werd doorgetrokken nam de economische bedrijvigheid aan de Veerdam toe omdat alle goederen van en voor Nijmegen in Lent moesten worden overgeslagen. Werk voor de Nijmeegse kadesjouwers, voor vrachtrijders en koetsiers, voor ambachtslieden en horecaondernemers. Tot in 1742 De Grift voor alle scheepvaartverkeer werd gesloten.

Afb. 12e: Detail uit de plattegrond van Nijmegen en de Lentse oever door Jan van Geelkerck, landmeter en wijnroeder van de stad Nijmegen in 1639. Met fort Knodsenburg uit 1591, de Grote Way of Lentse Kolk, de doorgetrokken bandijk bij de monding van de Grift na de ijsramp van 1634, met herberg de Swaen buiten-dijks aan het Lindepad en met bebouwing o.m. langs de Griftdijk Zuid. (Zoals ook F. Gorissen in zijn Stede-Atlas van Nijmegen aangeeft.) De bebouwing binnen en buitendijks en langs de Griftdijk zou snel verdichten en Veur Lent zou in lintbebouwing aan het oude dorp groeien. De bandijk voor Knodsenburg is gevaarlijk ver in de uiterwaarden geschoven. Bij de reconstructie van de schans door Menno van Coehoorn in de periode 1702-1736 zou de bandijk tientallen meters landinwaarts worden verlegd.

Afb. 12f1 en 12f2: J.P. Nusteling heeft in zijn ramingen van de ontwikkeling van het gemiddeld aantal inwoners van Nijmegen in de 17e en 18e eeuw duidelijk laten zien dat de stad geen werkelijke groei in die periode kende en hij heeft de invloed van de pest in 1635/36 op het aantal inwoners aangetoond. Begin 16e eeuw al was er een einde gekomen aan de onstuimige groei van de Waalstad. Gewijzigde handelsroutes, de opkomst van de Hollandse steden en de politieke strategie van de Bourgondiërs waren de oorzaken. Na de ' heylsame reductie ' van Nijmegen in 1591 bleef de economie van de stad met ups en downs kwakkelen tot in de Franse tijd een absoluut dieptepunt werd bereikt. Hoe Nijmegen zijn positie van primus inter pares in de Gelderse stedenfamilie verloor vinden wij in 'Nijmegen, geschiedenis van de oudste stad van Nederland,' waarin in deel twee de economische, politieke, sociale en culturele ontwikkelingen in 16e, 17e en 18e eeuw diepgaand werden geanalyseerd. Profiteerden de ondernemers aan de Veerdam 1,5 eeuw van de Grift als verkeersader tussen Nijmegen en Arnhem en groeide de Veerdam in die periode in lintbebouwing aan het oude dorp, voor de agrarische ondernemers die in Nijmegen marktten of langs de deuren ventten telden de koopkracht van de burgers en de aantallen burgers. In de eerste helft van de 17e eeuw is het opnamevermogen van de stad onvoldoende voor de Lentse ondernemers. De explosief groeiende steden in Holland hadden behoefte aan vers fruit en harde groenten. Het landschap in de Betuwe en in Lent verandert in een boomgaardenlandschap afgewisseld met groentetuinen en langzaam maar zeker met tabaksakkers, die vele handen werk gaven. Makelaars kochten de Betuwse producten soms voor betere prijzen dan op de markt in Nijmegen, en later ook op de markt in Arnhem, werden bereikt. In de Franse tijd zien wij op de Arnhemse markt de eerste geraniums uit Lent. Het prille begin van de latere teelt van potplanten die in de 20e eeuw uitgroeide tot een lucratief bedrijf met Europa als klant.

Afb. 12g: Het hart van Nijmegen naar een gravure van P. van Lienden Uit 1752 "uit de collectie Bodel Nijenhuis Leiden. Met het raadhuis en de gedeputeerdenpoort aan de Korte Burchtstraat. Met een doorkijk naar de Grote Markt met de kerkboog en de Stevenskerk op de achtergrond. Rechts op de tekening de Platenmakerstraat die de Burchtstraat verbond met de statige Grotestraat. Vanaf het raadhuis tot aan de Burchtpoort heette de brede straat Lange Burchtstraat. Op de Grote Markt en in de Korte Burchtstraat werd dagelijks de groentemarkt gehouden.

Afb. 12h: Stevenskerk met bebouwing. 

Voor de reformatie kerkten de Lentse mensen in hun oude vertrouwde Sint Maartenskerk aan de weg naar Elst. Lentenaren kwamen niet of bij hoge uitzondering in de Nijmeegse kerken. Na de reformatie was de Stevenskerk in de optiek van de katholieken uit Lent een ketters bolwerk van drammende en intolerante calvinisten. Een begrijpelijke reactie in de periode; waarin de katholieken werden gediscrimineerd, tot tweederangs burgers waren gedegradeerd en buiten de landsgrenzen moesten kerken, in de schuilkerkjes op zolders in de Nijmeegse benedenstad of in 'gedoogde' schuilkerkjes in de Over-Betuwe.

Afb. 12i: Veerpoort in Nijmegen

De landsheerlijke pontveren tussen Nijmegen en Lent meerden in de beginperiode af bij de Veerpoort. De passagiers konden dan direct via de Burchtpoort in de stad komen, waaronder boeren uit Lent met hun versproducten voor de stadsbevolking. De passagiers waren ook dicht bij de ingangspartij van het Valkhof. Later meerden de ponten aan de Waalkade bij de kraan af. Tijdens de bombardementen vanuit Lent in 1591 werd de fraaie Veerpoort verwoest. De tekening geeft een Impressie van het eenvoudige poortgebouw dat daarna werd opgetrokken.

Afb. 12j: Kraanpoort in Nijmegen

De nieuwe Kraanpoort aan de Grotestraat was een even simpel poortgebouw als de nieuwe Veerpoort. Het imposante poortgebouw met de fraaie beelden en decoraties van voor 1591 was voorgoed verdwenen. De landsheerlijke pontveren en later de gierpont meerden in de buurt van de kraan af zodat de mensen via de Grotestraat direct op de Grote Markt kwamen of via de Meipoort in het westelijk deel van de stad.

Afb. 12k: Meipoort in Nijmegen

Ook het oude poortgebouw van de Meipoort was door de bombardementen verwoest. De nieuwe Meipoort had een Romeins uiterlijk en week daarmee af van de andere poortgebouwen in de stad.

Afb. 12l: Stevenspoort in Nijmegen

Een andere mogelijkheid voor de passagiers van de pont om in de stad te komen was het meer naar het westen gelegen Stevenspoortje (op de tekening) of de kleine Sint Anthonispoort.


REAGEER:

Uw aanvullingen of opmerkingen zijn welkom!
Met dit formulier kunt u (nog) geen foto's versturen. Gebruik daarvoor uw e-mailprogramma.
Opmaak kan wel, bv <b>Vet</b> of <i>cursief</i> geeft Vet of cursief.
 
onthoud dit (1 uur)