TERUGBLIK OP NIJMEGEN

Paul van der Heijden

De Nederlandse schilderkunst begint in Nijmegen

Ze leefden aan het Franse hof en worden gezien als de belangrijkste vernieuwers van de laat-Middeleeuwse schilderkunst. Hun schilderijen staan in elke handboek over kunstgeschiedenis. Ze wedijveren in beroemdheid met Bruegel, Rembrandt en Van Gogh. We hebben het over de Gebroeders van Limburg. En ze komen uit Nijmegen.

De Gebroeders van Limburg stammen uit een echt kunstenaarsgeslacht. De dynastie begint bij de gebroeders Willem en Herman Maelwael. Aan het eind van de 14e eeuw wonen ze vlak bij elkaar in de Nijmeegse Burchtstraat. Het zijn schilders in de oorspronkelijke betekenis van het woord: ze versieren wapenschilden en aanverwante zaken, zoals harnassen en vaandels. Ze krijgen opdrachten uit het stadhuis - letterlijk naast de deur - en komen vaak over de vloer bij de hertog van Gelre op het Valkhof. Deze hertog, Willem van Gulick, is een man van de wereld. Hij maakt reizen naar Oost-Europa, Engeland en zelfs Noord-Afrika.

Jan Maelwael

Ook Jan Maelwael, de zoon van Willem, bekwaamt zich in het schildersvak. Kennelijk valt zijn werk in de smaak bij de hertog. Rond 1396 vertrekt Jan Maelwael, waarschijnlijk met een dikke aanbevelingsbrief van het hertogelijk paar in de achterzak, naar het koninklijke hof in Parijs. Het nichtje van de Gelderse hertogin is toevallig ook koningin van Frankrijk. In het Louvre beschildert Jan Maelwael de koninklijke banieren. Een jaar later treedt hij in dienst van Filips de Stoute, hertog van Bourgondië. Al snel schopt Jan het tot hofschilder en best betaalde kunstenaar van Frankrijk. Af en toe keert hij terug naar zijn geboortestad. Zo trouwt hij hier in 1405 een bruid uit een aanzienlijke Nijmeegse familie, Heilwig van Redichaven.

Gebroeders van Limburg

De zus van Jan Maelwael, Mechteld of Metta, trouwt rond 1380 met de Nijmeegse houtsnijder Arnold van Limburg. Die naam verwijst naar een plaatsje met kasteel in de omgeving van Luik. Als zwager Jan naar Frankrijk vertrekt, neemt Arnold de leiding over van het atelier aan de Burchtstraat. De zes kinderen van Arnold en Mechteld blijken ook al een bijzonder kunstzinnige aanleg te hebben. Zoveel zelfs dat Jan Maelwael zijn neefjes Paul, Herman en Jan over laat komen naar het Bourgondische hof in Dijon. Als Filips de Stoute overlijdt, gaan ze werken voor diens broer Jean, Duc de Berry. Deze man is voogd van de Franse koning en buitengewoon invloedrijk. Maar de Duc de Berry heeft nog een veel grotere reputatie als kunstverzamelaar. Hier groeit de schilderkunst van de Gebroeders van Limburg uit tot ongekende hoogte.

Vernieuwingen

Onder de hoede van de Duc de Berry produceren de Van Limburgs tientallen schilderijen. Hoogtepunt is het getijdenboek 'Très Riches Heures', een soort kalenderboek met twaalf schitterende voorstellingen. Ze geven een realistisch beeld van aspecten uit het dagelijks leven in de Middeleeuwen. Op de achtergrond domineren machtige kastelen. Duidelijker dan ooit tekent zich in de schilderijen diepte af. Tot halverwege de 14e eeuw kwam dat nooit voor. Voor het eerst in de Europese schilderkunst worden ook schaduwen afgebeeld. En ook voor het eerst in de historie is een winterlandschap geschilderd. Zo brengen de Nijmeegse schilders vernieuwingen en perfectioneren bestaande technieken. Ze behoren daarmee tot de belangrijkste wegbereiders van de schilderkunst in de Renaissance. Hun werk vormt een grote inspiratiebron voor schilders als Pieter Bruegel en Jeroen Bosch.

Vergetelheid

In 1415 overlijdt Jan Maelwael in Dijon. Hij laat een weduwe en vier kinderen achter. Een jaar later sterven kort na elkaar ook zijn neven Paul, Jan en Herman van Limburg, allen kinderloos. Waarschijnlijk zijn ze slachtoffer van een pestepidemie. De kinderen van Jan Maelwael en de overgebleven kinderen van zijn zus Mechteld duiken in de eerste helft van de 15de eeuw nog regelmatig op in Nijmeegse en Franse archieven. Na 1460 komt de naam Maelwael in Nijmegen niet meer voor en verdwijnt, voor zover bekend, ook elders spoorloos uit beeld. In de eeuwen daarna raakt hun Nijmeegse afkomst totaal in vergetelheid. En dat is een wreed lot voor de grootste kunstenaars die onze stad ooit heeft voorgebracht.

Naschrift

Met dank aan Clemens Verhoeven, wiens onderzoek naar het kunstenaarsgeslacht Maelwael/Van Limburg binnenkort verschijnt op www.noviomagus.nl. (inmiddels verschenen)

Eerder verschenen in magazine

terug

Reactie 1:

Peter van der Heijden, 16-09-2017: Naar aanleiding van een dubbeltentoonstelling in het Rijksmuseum Amsterdam en Museum Het Valkhof Nijmegen (van 6 oktober 2017 - 7 januari 2018) verschijnen enkele korte filmpjes die aandacht geven aan Johan Maelwael.

Pieter Derks gaat op zoek naar de eerste Nederlandse schilder, Johan Maelwael (1370-1415) in diens geboorteplaats Nijmegen. Maar waar hangt ie uit?...
Reactie 2:

Peter van der Heijden, 02-10-2017: Het 2e deel van de zoektocht naar Johan Maelwael is uit:
Reactie 3:

Peter van der Heijden, 05-10-2017: Pieter Derks vindt Johan Maelwael! Film 3 staat nu online:
Reactie 4:

Peter van der Heijden, 27-10-2017: Pieter Derks bezoekt Johan Maelwael (film 4 en slot)
Reactie 5:

JAM.Willems, 26-08-2019: Gisteren 25 augustus 2019 is aan de Burchtstraat 63 het Gebroeders van Lymborgh-huis geopend door burgemeester Hubert Bruls en de "Hertog Du Berry" na een prachtige, bijna volledig Latijns gezongen Heilige Welkoms-Mis in de St. Stevenskerk.

REAGEER:

Uw aanvullingen of opmerkingen zijn welkom!
Met dit formulier kunt u (nog) geen foto's versturen. Gebruik daarvoor uw e-mailprogramma.
Opmaak kan wel, bv <b>Vet</b> of <i>cursief</i> geeft Vet of cursief.
 
 Uw naam: en mailadres: