TERUGBLIK OP NIJMEGEN

Paul van der Heijden

Heilig Landstichting 

Van devotiepark tot religieus monument

Heilig Landstichting is één van de meest opmerkelijke plaatsen in Nederland. Niet alleen door de rare naam, maar vooral door unieke ontstaansgeschiedenis. Begin vorige eeuw wilden vrome katholieken hier het katholieke centrum van Nederland stichten. Nu is het - behalve een museum - vooral een monument van vervlogen religieuze idealen.

Tot 1900 was er op de plek van Heilig Landstichting weinig te beleven. Er lag een gehucht, De Ploeg, dat bestond uit een handjevol boerderijen en wat arbeiderswoninkjes. De enige opwinding ter plaatse was te vinden in enkele cafeetjes die zich hadden genesteld op dit strategische punt, halverwege de modderige weg van Nijmegen naar Groesbeek. Daar wilden Groesbekenaren, na het wegwerken van een zojuist ontvangen weekloon, nog wel eens met elkaar op de vuist gaan. En vanuit een iets chiquere gelegenheid, café Halfweg, had je een bekoorlijk uitzicht over drie provincies. 

Katholieke droom

Twee godvruchtige katholieken zouden het bestaan van De Ploeg resoluut veranderen. Jeanne Cécile Vroomans-Leclerq stamde uit een rijke Luikse familie en woonde met haar bijna dertig jaar oudere echtgenoot in Nijmegen. Na diens overlijden richtte zij zich geheel op de devotie van het 'Heilig Hart'. Deze devotie grijpt terug op Margaretha Maria Alacoque, die rond 1674 visoenen kreeg van Jezus met een brandend hart. Na de zaligverklaring van Alacoque in 1864 werd de verering van het Heilig Hart een religieuze trend. Zo verrees in Parijs de beroemde Sacré Coeur en in Brussel de enorme Heilig Hartbasiliek. Jeanne Vroomans had naar eigen zeggen de opdracht gekregen om ook drie tempels te bouwen voor het Heilig Hart: in Rome, in Hyères (Zuid-Frankrijk) en in Nederland. Al spoedig werd zij in contact gebracht met de Waalwijkse kapelaan Arnold Suys. Ook Suys koesterde plannen voor de bouw van een Heilig Hartbasiliek. 

Maar Suys wilde nog meer. Na een pelgrimstocht naar Palestina geloofde hij dat het 'live' zien van de heilige plaatsen zou leiden tot een veel intensere beleving van het geloof. Maar omdat niet iedereen in staat was om naar Jeruzalem te reizen, kon je beter het Heilige Land naar Nederland halen. Suys wilde daarom de belangrijkste plaatsen uit het Nieuwe Testament nabouwen in een kunstmatig aangelegd pelgrimsoord of devotiepark.

Gekift

Vroomans en Suys kochten samen een flinke lap grond nabij De Ploeg en doopten het in vrome geestdrift om tot 'Sionsberg'. Maar al snel sloeg de prille vriendschap om. Vroomans idee voor visualisering ging veel verder dan een park: naast de Sionsberg zou de Meerwijk de rol moeten vervullen van Judea, Samaria en Galilea, Beek was te identificeren met Jericho, de uitzichttoren op de Kwakkenberg stond model voor de toren van Babel en het Wylermeer was de Dode Zee. Kennelijk was dat Suys toch een beetje te gortig. Verbitterd haakte Vroomans af en begon een niet aflatende reeks rechtszaken tegen Suys en de zijnen, waarvan ze er overigens geen enkele won.
Suys zette zijn plannen door. In 1911 werd de Heilig Land Stichting opgericht, uiteraard met goedkeuring van de bisschop. Het Heilig Land zou moeten uitgroeien tot het katholieke centrum van Nederland. Vier kloosterordes streken er neer en spoedig verrees ook het eerste godshuis, de fraaie oosterse Cenakelkerk. Met de bouw van de Heilig Hartbasiliek werd pas begonnen in 1932. De financiering kwam, ondanks landelijke bedelacties, maar moeizaam tot stand. Om op loonkosten te besparen werd de bouw uiteindelijk gegoten in een landelijk werkverschaffingsproject. Desondanks stokte het project. Alleen het voorportaal en een klein gedeelte van het schip zijn afgebouwd, nog geen kwart van het oorspronkelijke plan. 

Pelgrimsoord

Het beoogde 'devotiepark', met daarin de belangrijkste bijbelse taferelen, kwam wél van de grond. Van heinde en verre kwamen hier jaarlijks tienduizenden pelgrims en andere bezoekers op af. Vrome katholieken wilden er graag worden begraven, liefst zo dicht mogelijk bij de heilige plaatsen. Nog steeds is deze begraafplaats één van de mooiste (en duurste) van Nederland. Met de komst van het park verhuisden ook steeds meer rijke katholieken naar 'Heilig Land'. De oorspronkelijke keuterboertjes van De Ploeg werden langzaamaan verdreven door villabewoners.
De naoorlogse ontkerkelijking en grote veranderingen binnen het katholicisme noopten Heilig Landstichting tot een drastische koerswijziging. De begraafplaats splitste zich af van het park en de rest werd omgedoopt tot een museum, waarin de aandacht verschoof van bijbelbeleving naar informatie over het leven in het Midden-Oosten rond het jaar nul. Met een gericht PR-beleid trokken de bezoekersaantallen weer aan.

Monument

Bevrijd van het stichtelijke sausje is het Bijbels Openluchtmuseum zeker weer de moeite waard om te bezoeken. Toch zijn, naast alle nieuwe maquettes en replica's, ook de oude beeldengroepen nog aantrekkelijk: niet vanwege hun educatieve waarde, maar als aandoenlijke getuigenissen van vervlogen vroomheid. Maar het allermooiste is de onvoltooide Heilig Hartbasiliek, die nu het hoofdgebouw vormt van het museum. Dit levensgrote monument staat symbool voor de oprechte, intense bevlogenheid van de katholieke elite uit de vorige eeuw. Het bleek een droom die nooit bewaarheid werd.

Naschrift: Ook de overheid erkent de cultuurhistorische waarde van het Heilig Land. Meerdere gebouwen van het vroegere devotiepark krijgen in februari de status van Rijksmonument.

Eerder verschenen in magazine

terug

Reactie 1:

Redactie, 04-04-2013: In het oorspronkelijke BLIK-artikel stond 'Sluys', nu gecorrigeerd tot 'Suys'.

REAGEER

terug

Reactiepagina
Bij het 25-jarig bestaan van de stichting schreef het Limburgsch Dagblad op 27-02-1936:
Kerk en School
H. Landstichting bestaat 25 jaar
Aanleg van nieuwe monumenten.
Voorbereiding op het jubileumjaar.

Uit Nijmegen.
Vrijdag 28 Februari zal het 25 jaar geleden zijn, dat voor notaris J.H.M. de Vocht te Waalwijk de stichtingsacte werd verleden van de "Heilig Land Stichting". Daar werden de eerste grondslagen gelegd voor een monument, dat in zyn latere jaren in binnen- en buitenland zulk een bekenden naam zou krijgen.
Vyf en twintig jaar geleden beschikle de Stichting nog slechts over enthousiaste oprich ters en een plan. Er was geen grond, en nauwelijks geld. Langzaam aan is echter gegroeid wat thans een der aantrekkelijkste bezienswaardigheden van Nijmegen's omstreken vormt.
Naast den geestdriftigen Vicaris, den Z.Eerw. Heer A.A. Suys, en zijn artistieke rechterhand, den schilder Piet Gerrits, die nog steeds even naarstig aan den uitbouw van hun levenswerk arbeiden, waren in de eerste jaren de stuwende krachten, do eerste bestuursleden der stichting de hoeren P.F. Bergmans uit Tilburg, F.C.J.A.M. baron van Lamsweerden uit Nijmegen, W.H. Bikkers, uit Hilversum, P.W. Maas uit Tilburg, Henri Cramer uit 's Hertogenbosch, E. Laane uit Bergen op Zoom en de heer Beekers uit Amsterdam. Al spoedig traden toe Z.Exc.Jhr.Mr. Ch. Buys de Beerenbrouck en dhr. Brenninkmeyer.
Geleidelijk is de grond aangekocht. Men koos 'n beboscht heuvellandschap bij Nijmegen, dat Westwaarts een prachtig uitzicht biedt over het land van Maas en Waal. In 1915 verrees het eerste groote gebouw, de Cenakelkerk, welk Godshuis, gewijd aan de herdenking van het Laatste Avondmaal, opgetrokken is naar het voorbeeld van de Cenakel te Jerusalem. Spoedig daarna werden de eerste Kruiswegstaties voltooid, de Hemelvaartskoepel, de grot van Bethlehem, het huis van Nazareth, en in 1918 de berg Golgotha.
In dezen vorm hebben velen de H. Landstichting aanschouwd. Naar mate de H. Landstichting groeide van een Geldersch dennenbosch tot een monument der gewijde geschiedenis, nam jaar op jaar het vreemdelingen bezoek toe en gold meer en meer, dat men Nijmegen niet gezien had, wanneer men de H. Landstichting niet had bezocht. Sinds dien zijn bezoekers van alle streken er heen getrokken. Het vreemdelingenboek vermeldt tallooze hooge gasten, kardinalen, prinsen, bisschoppen, ministers, gezanten, staatslieden en geleerden. Per jaar trokken gemiddeld ongeveer 100.000 menschen langs de monumenten, die hun verhaalden van de groote gebeurtenissen, welke zich rond den Stichter van het Christendom hebben afgespeeld.
Ook voor wie deze gedenkteekenen niet verbonden waren met godsdienstige piëteit, waren deze getuigenissen omtrent een der gewichtigste keerpunten der wereldgeschiedenis hoogst belangwekkend en lieden van allerlei denkrichting hebben dan ook steeds van de leerzaamheid der monumenten getuigd. Getracht is zooveel mogelijk de historische plaatsen uit bet H. Land natuurgetrouw na te bootsen of, waar de historie twijfel overliet, althans de sfeer van het toenmalige Palestina zoo goed mogelijk te benaderen. Zoo is met veel liefde en studie een reeks gebouwen verrezen, waarin voor den toeschouwer zoowel den geest der toenmalige Joodsche cultuur als de sfeer van Christus prediking levend wordt; waar veel onbegrepen Schriftuurteksten uit het Oude- en Nieuwe Testament worden verduidelijkt en historie en beteekenis van 't Christendom, zooals het uit het Oude Testament is voorgekomen, wordt belicht.
Nog is dit alles fragmentarisch en zijn de plannen omvangrijker dan hetgeen reeds is verwerkelijkt. Gestadig is alles in groei. In het jongst verleden zijn voltooid het paleis van Pilatus, met een marktplein en eenige straatbeelden uit Jerusalem, een decor vol sfeer waar de herinnering aan het gewijde verhaal tastbaar wordt. Dit nieuwe monument is wel een der meest geslaagde.
Tegen de glooiing van den Hemelvaartsberg is in uitvoering de aanleg van een Palestijnsch landschap, dat beter dan het Geldersch kreupelhout de historische sfeer kan weergeven en dat den Hof van Gethsemani, de Hemelvaartkoepel en den Kruisberg tot één geheel vereent. Rond den Kruisberg zelf, heeft het ontstaan van een verrassend schoon landschap bijgedragen de aanleg van een vredige begraafplaats met een wonderlijk rustige stemming.
De eenigszins storende bron aan den voet van de Cenakelkerk is aan het landschap aangepast en kreeg een meer Oostersch cachet. Haastig wordt thans gewerkt om de Stichting te prepareeren op het drukke bezoek van het jubileum-jaar. Reeds nadert het seizoen. Tegen Paschen zal alles gereed moeten zijn. Daarom wil men de werken, die thans in aanleg zijn, vóór dien tijd voltooien of althans brengen in een staat, waarin de bezoeker een idee van de toekomstige situatie zal kunnen krijgen.
Zoo zal het werk aan de Basiliek, die van de kleine gaven van de Ncderlandsche Katholieken als een symbool hunner toewijding aan Christus wordt gebouwd, in het voorjaar worden gestaakt. Vier of vijf jaar zullen noodig zijn om dit bouwwerk, dat aan 10.000 menschen plaats zal kunnen bieden, te voltooien. Op het oogenblik is de voorhof en een kleingedeelte van een der kruisvleugels gereed. Dit fragment vormt op zich zelf reeds een geheel en zal daarom van zijn steigerwerk worden ontdaan en ter bezichtiging worden opengesteld. In deze half-afgewerkten staat vormt het gebouw een soort openlucht-theater. Tevens biedt het terras ervan een wonderlijk vergezicht op Nijmegen en omgeving, zooals men elders niet aantreft. In het gebouw zullen voorts historische diorama's worden aangebracht uit 't Oude Testament, zooals twee groote tafereelen uit den Machabeeëntijd.
Op de laatste wijze zullen gedurende het jubileumjaar overal de monumenten worden verlevendigd: zoo zal de grot van Bethlehem een schaapstal krijgen; zal er een bron komen bij 't huisje van Nazareth; zullen bij het paleis van Pilatus diorama's worden gemaakt betreffende het straatleven in Jerusalem en zal er een kapelletje betreffende de geseling van Christus worden ingericht.
De eigenlijke datum van oprichting, 22 Febr., zal wegens den Vastentijd onopgemerkt voorbijgaan. Het jubileum zal worden gevierd in de Pinksterweek en samenvallen met het 40-jarig priesterfeest van den Vicaris den Z.Eerw.Heer Arn. Suys. Nauwkeurige plannen zijn hieromtrent nog niet bekend: men rekent echter op eenige duizenden bezoekers.

REAGEER:

Uw aanvullingen of opmerkingen zijn welkom!
Met dit formulier kunt u (nog) geen foto's versturen. Gebruik daarvoor uw e-mailprogramma.
Opmaak kan wel, bv <b>Vet</b> of <i>cursief</i> geeft Vet of cursief.
 
 Uw naam: en mailadres: