TERUGBLIK OP NIJMEGEN

Paul van der Heijden

Feest van vroomheid en vuyligheden

In juni is het weer zover: de zomerkermis strijkt neer in onze stad. Vele duizenden kermisgangers storten zich dan in het feestgedruis, niet beseffend dat ze deel uitmaken van een eeuwenoude traditie. De Nijmeegse kermis dateert immers al van 1272. Toen kwam men echter niet voor botsauto's en suikerspinnen, maar voor een jaarlijkse mis.

De kermis van Nijmegen is ingesteld ter gelegenheid van de inwijding van de Sint Stevenskerk in september 1272. Deze jaarlijkse mis mocht zich verheugen in een grote belangstelling, want wie de mis bezocht en voor de patroonheilige bad, kon aflaten voor veertig dagen tegemoet zien. Allengs ontwikkelde de kermis zich echter tot een jaarmarkt, waarbij handelaren uit de wijde omgeving hun koopwaar aanboden. De markt was ingegeven door vroomheid maar was openbaar voor iedereen, ook voor mensen die iets op hun kerfstok hadden. In het kielzog van deze vrijmarkt ontwikkelde zich een traditie van volksvermaak, waar rijk en arm, jong en oud aan meedeed.

Katknuppelen

Uiteraard zag de kermis van weleer er heel anders uit dan nu. Pas in de negentiende eeuw - en dan nog mondjesmaat - waren de eerste mechanische apparaten te zien, zoals een draaimolen op stoomkracht. Vˇˇr die tijd amuseerde men zich met een keur van bezigheden, waarvan inkopen, eten en drinken de hoofdmoot vormden. Ook waren er bijzondere en bizarre attracties te zien zoals goochelaars, dierentemmers, dwergen en geiten met vijf poten.
Al weken van te voren was men aan het sparen. In de kermisweek lag het openbare leven compleet op z'n gat. De meeste werknemers kregen behalve kermisgeld ook een dag vrijaf, terwijl de leraren zich bij voorbaat neerlegden bij een verloren schoolweek. De jeugd hield zich dan bezig met ringsteken en koekhakken, maar ook met katknuppelen en ganstrekken, waarbij de kop van een levende gans getrokken moest worden. De kermis was voor de jeugd echter vooral een gelegenheid om een verloofde te zoeken. Traditiegetrouw kon je een aanzoek doen door het geven van een kermiskoek.

Vuyligheden

In de negentiende eeuw veranderde het aanzien van de kermis. Door de opkomst van winkels verloor de kermis zijn functie als jaarmarkt en daarmee ook veel bezoekers uit de gegoede burgerij. Velen daarvan begonnen aanstoot te nemen aan de "vuyligheden" die onverbrekelijk verbonden waren met dit volksfeest: zedeloos gedrag, drankmisbruik en vechtpartijen met vaak dodelijke afloop. Vanaf de tweede helft van de negentiende eeuw hebben enkele Nijmeegse notabelen hun uiterste best gedaan om de kermis af te schaffen. In 1912 gaf een "anti-kermis-comitÚ" in een rapport een opsomming van alle misstanden: messentrekkerij, dronkenschap van jongeren, geslachtsverkeer in de parken, prikkelende en dubbelzinnige kermisattracties en smerige straatdeuntjes. Gelukkig hield de Nijmeegse gemeenteraad haar poot stijf en bleef de kermis behouden.

Lichtgeflikker

Pas na de oorlog deed de elektronica op grote schaal haar intrede. De vele attracties met een overdaad aan computergeluiden en lichtgeflikker, waarbij je in je stoeltje compleet door elkaar wordt geschud, lijken bitter weinig op de attracties van weleer. Alleen de poffertjeskraam is zo oud als de kermis zelf. 

Eerder verschenen in magazine

terug

Reactiepagina

REAGEER:

Uw aanvullingen of opmerkingen zijn welkom!
Met dit formulier kunt u (nog) geen foto's versturen. Gebruik daarvoor uw e-mailprogramma.
Opmaak kan wel, bv <b>Vet</b> of <i>cursief</i> geeft Vet of cursief.
 
 Uw naam: en mailadres: