TERUGBLIK OP NIJMEGEN

Paul van der Heijden

De onvoltooide kerk

Elke oude stad van betekenis heeft een kerk om trots op te zijn. De Dom is het visitekaartje van Utrecht, Den Bosch koestert de Sint Jan en ook de Maastrichtse Sint Servaas is internationaal befaamd. In dit rijtje valt Nijmegen buiten de boot. De Sint Steven wil maar niet beroemd worden. Hoe kan dat?

De bouw van de Sint Steven begint omstreeks 1250. Nijmegen leeft in een roes van de zojuist verworven stadsrechten. In een explosie van bouwactiviteit kruipt de stad vanaf de Waaloever de heuvel op. Rond de Grote Markt scharen zich de nieuwe instituten van religieus, economisch en bestuurlijk gezag. De Sint Steven moet de oude parochiekerk van Sint Geertruidis op het Kelfkensbos vervangen.

Groei

In 1273 wordt de kerk ingewijd door de aartsbisschop van Keulen. Het gebouw is dan nog niet af - de toren krijgt zijn voltooiing pas in 1310. Sindsdien wordt vrijwel onafgebroken gewerkt aan uitbreidingen en vernieuwingen. Steeds wordt daarbij gebruik gemaakt van de nieuwste bouwtrends. Van oorsprong is de Sint Steven gebouwd in Romaanse stijl, met kenmerkende rondbogen en een massief uiterlijk. Een restant van deze eerste bouwfase is nog terug te vinden in het onderste deel van de toren. Latere uitbreidingen zijn Gotisch, te herkennen aan slanke spitsbogen en bouwelementen die de blik onwillekeurig hemelwaarts leiden. Deze elementen kennen we vooral van kathedralen en hebben maar één doel: het imponeren van de bezoeker en zorgen dat hij zich nietig voelt in het licht van de Schepper. Opgezweept door onderlinge rivaliteit bereiken de kerk- en kathedralenbouwers absurde hoogten. Zeker naar middeleeuwse maatstaven, toen stenen huizen nog uitzonderingen waren. Maar bovenal is een grote kerk een symbool van status en macht.

Uitbreidingen

De Nijmegenaren begrijpen dat maar al te goed en steken vol ijver de handen uit de mouwen. Een nieuw, gotisch portaal verrijst aan de zuidzijde en de oostzijde wordt bekroond met een kooromgang, waar vele kapellen hun plek vinden. 

Ook het interieur wordt onder handen genomen, maar in 1591 stopt de bouw abrupt. In dat jaar 'bevrijdt' prins Maurits onze stad van de Spanjaarden. Hij verbiedt de katholieke godsdienst en draagt de Stevenskerk over aan de protestantse minderheid van Nijmegen. De nieuwe eigenaars slopen zorgvuldig alle getuigenissen van katholieke praalzucht uit de kerk, waardoor het een toonbeeld wordt van calvinistische vroomheid. De middeleeuwse, katholieke kleurenrijkdom wordt - letterlijk - weggestopt achter een strenge witte kalk-laag. Daarmee krijgt de kerk haar huidige gedaante: een sober, kaal interieur in een verhoudingsgewijs veel te grote ruimte.

Bevroren geschiedenis

Sinds 1591 is er niets wezenlijks meer aan de Stevenskerk gedaan. Tijdens de Tweede Wereldoorlog sneuvelde tijdens het beruchte bombardement weliswaar het bovenste deel van de toren en een aangrenzend deel van de kerk, maar dit werd naderhand precies hetzelfde herbouwd.
In feite is de bouwgeschiedenis van de kerk na de calvinistische overname 'bevroren', wat een cultuurhistorisch interessant, maar rommelig geheel oplevert. Zo steekt het monumentale, gotische zuidportaal schril af bij het ietwat plompe interieur. Links naast dit portaal vormen de resten van de oorspronkelijke hoofdingang een slordig litteken. Geplande uitbreidingen zijn halverwege afgebroken of niet van de grond gekomen. Binnenin de kerk staan nog enkele vierkante Romaanse zuilen die vervangen hadden moeten worden. Al die pilaren zouden een indrukwekkend gewelf van spitsbogen moeten gaan torsen, maar dat is er nooit van gekomen. In plaats daarvan zijn door een houten noodplafond al eeuwenlang de juiste verhoudingen zoek.

Boegbeeld

De Stevenskerk zal het nooit winnen van concurrerende, beroemde kerken. Het interieur is ernstig versoberd, er liggen nauwelijks beroemdheden begraven en - het ergste van alles - hij is niet eens af. Maar in al zijn onvolkomenheid is de Stevenskerk wel het trotse, statige boegbeeld van onze stad. En een monumentaal hoofdstuk uit de boeiende, Nijmeegse geschiedenis. 

Eerder verschenen in magazine

terug

Reactiepagina

REAGEER:

Uw aanvullingen of opmerkingen zijn welkom!
Met dit formulier kunt u (nog) geen foto's versturen. Gebruik daarvoor uw e-mailprogramma.
Opmaak kan wel, bv <b>Vet</b> of <i>cursief</i> geeft Vet of cursief.
 
 Uw naam: en mailadres: