Dobbelmanfabriek Zij die vielen 1940

Dobbelmanfabriek
Zij die vielen 1940-1945

Bij een klein onderzoek naar aanleiding van deze herdenkingssteen stuitte ik op verschillende gegevens over de Dobbelmanfabriek in en vlak na de oorlog. Verrassend weinig hiervan ging over de slachtoffers die op deze steen genoemd worden. 

In het Dobbelmannieuws van mei 1945 (het eerste nummer van dit personeelsorgaan) staat de volgende tekst onder het kopje 'Aan hen die vielen':
'Met leedwezen denken wij terug aan onze collega's, die tijdens de bevrijdingsperiode van onze stad hun leven lieten. Hoewel zij even sterk als wij naar de bevrijding verlangden om daarna een beter Nederland te kunnen bouwen, hebben zij daaraan niet mede mogen werken. Laten wij hen, en hun nagelaten betrekkingen eren, door ook hun taak op ons te nemen. Wat deze collega's, G. van Wezel, J. Langenhuizen, A. Janssen en G. Schmidt, niet hebben kunnen doen valt aan ons te verrichten.
Door dat op ons te nemen, kunnen wij bewijzen, dat wij hen niet vergeten.
Helaas ontbreken ons positieve gegevens omtrent P. Mom. Na 17 september hebben wij hem niet meer ontmoet. Moge hij echter alsnog behouden zijn.'

P. Mom kom ik verder nergens meer tegen. G. Schmidt en A. Janssen alleen op deze steen. Meer verhaal dan dat zij, zoals uit de steen blijkt, door oorlogsgeweld zijn overleden is hier niet te vinden. 
G. van Wezel en J. Langenhuijsen blijken overleden te zijn op dezelfde datum: 26 september 1944. Dit is 9 dagen na de bevrijding van Nijmegen tijdens operatie Market Garden. Nijmegen is hierna nog 7 maanden een frontstad geweest waarin veel slachtoffers vielen door granaatvuur en bomsplinters.

De weduwen en wezen van Jacobus Langenhuijsen en Gerard van Wezel ontvangen zowel van de staat als van de Dobbelmanfabriek een pensioen. Diverse documenten in het Dobbelmanarchief noemen dit. In het Dobbelmannieuws van september/oktober 1945 (één nummer voor twee maanden in verband met papierschaarste) wordt in het artikel "Van de Sociale vergaderingen in het afgelopen tijdvak" geschreven:
'het volgende punt van bespreking vormde de bestemming voor de boetekas, welke ontstaan is door geldboeten, welke in vroeger jaren aan het fabriekspersoneel werden opgelegd.
Besloten werd het bedrag van deze kas te reserveren voor een tegemoetkoming aan de weduwen van van Wezel en Langenhuizen ten behoeve van de opvoeding van hun kinderen.
Gezien de wel zeer bijzondere omstandigheden waaronder van Wezel en Langenhuizen zijn overleden, achtte de vergadering het gerechtvaardigd dit doel uit te kiezen. Uit dit besluit mag niet worden afgeleid, dat bij een eventueel overlijden van andere mannelijke personeelsleden in de toekomst op een dergelijke extra ondersteuning mag worden gerekend.'

Onder het kopje "personalia" van de Dobbelmannieuws van juli 1945 vind ik deze tekst:
'Langzaam maar zeker komen al onze bekende vrienden weer naar ons terug. Zo zagen we Chris Struycken en Jaap van Dijk het werk op kantoor weer hervatten, dat zij in juni 1943 onvrijwillig moesten onderbreken. Ook Jaap Boers is weer opgedoken om zich zo snel mogelijk als oorlogsvrijwilliger aan te melden. Hij gaat in Engeland op zoek naar A. Verwaayen. Aan het adres hebben wij hem al geholpen. A. Toonen en W. Eichelsheim, zijn weer gezond en wel in dienstverband van Dobbelman aan het werk. H. Theunissen, H. Peters en M. de Bijl, zijn eveneens in Nijmegen terug maar hebben reeds elders een nieuwe werkkring gevonden, zodat zij niet meer deel uitmaken van ons personeel. G. v.d. Voren heeft zich eveneens gemeld als oorlogsvrijwilliger. A. Hoogveld gaat bij de Nederlandse Spoorwegen zorgen dat wij onze vacantie per trein kunnen genieten. Wij wachten nu alleen nog op bericht van P. Peters.'

Verder komt P. Peters, behalve op de steen, niet meer voor.

J. (Johanna) Barten wordt genoemd in de lijst van slachtoffers van het vergissingsbombardement van 22 februari 1944. (die ik niet vind in het Dobbelmanarchief maar op internet). Zij was 18 jaar oud.

Via het telefoonboek en een neef kom ik terecht bij mevrouw Maasakker. Zij is de dochter van G. van Weezel (hij had ook twee, inmiddels overleden, zonen) en vult het verhaal over de wel zeer bijzondere omstandigheden van de dood van haar vader en J. Langenhuijsen aan. 
De timmerman (manusje van alles in de praktijk) en expeditieknecht (die hier zijn assistent was) hadden op 26 september 1944 de opdracht gekregen om een huis van de familie Dobbelman 'oorlogsvrij' te maken. Wat wel dichttimmeren betekend zal hebben. Hier zou een vrouwelijk lid van de familie gaan bevallen. De twee mannen liepen, met een handkar met hout en gereedschap, van de Sterrenschansweg in Nijmegen-oost terug naar de fabriek in Bottendaal. Op de Sint Annastraat, ter hoogte van nr. 115, waar ze naar binnen gedragen werden, zijn ze geraakt door bomscherven van een luchtgevecht boven Nijmegen.
Pas twintig jaar na de dood van haar vader hoort mevrouw Maasakker dat de familie Dobbelman uiteindelijk is uitgeweken naar Zeeland voor de bevalling, dat was veiliger.

Het Dobbelmanarchief is overgedragen aan de gemeente Nijmegen en pas sinds eind juni in te zien. Tot nu toe is mij nog niet duidelijk waar de steen een plek had in de gebouwen, (ik heb al verschillende plekken gehoord...) wanneer hij is geplaatst en of hij een plek had in herdenkingen binnen het bedrijf. Als u hier iets meer over weet te vertellen, dan hoor ik het graag van u.

Andrea Stultiens (juli 2004)

terug

Reactiepagina
Reactie 1:

Jo Barten, 01-10-2014: Mijn zuster was 17 toen ze overleed.

REAGEER:

Uw aanvullingen of opmerkingen zijn welkom!
Met dit formulier kunt u (nog) geen foto's versturen. Gebruik daarvoor uw e-mailprogramma.
Opmaak kan wel, bv <b>Vet</b> of <i>cursief</i> geeft Vet of cursief.
 
 Uw naam: en mailadres: