Joris Ivens

© copyright Foppe van Gruijthuijsen, Digitale bewerking; Henk Kersten/Stichting Noviomagus.nl

Boekrecensie

Gevaarlijk leven 
Een biografie van Joris Ivens.

Schrijver: Schoots, Hans

Recensie door: Foppe van Gruijthuijsen

In 1988 zat ik in Nijmegen in de brugklas van de Middelbare school en kreeg ik tekenles van juf Bennet. Op een gegeven moment vertelde zij dat een zekere meneer Ivens de school, zijn oude school, zou komen bezoeken. Ik had nog nooit van deze meneer Ivens gehoord. Zij kondigde aan dat ze de volgende les wat over deze meneer zou vertellen en dat ze stukjes uit zijn films zou laten zien. Ik kan me van die les niet veel meer herinneren. Alleen nog dat ik de kleine Joris Ivens rond een wigwam zag rennen en dat ik, dit was indrukwekkend, een trein over een brug op mij af zag komen denderen. Een paar dagen later kwam meneer Ivens voor een kort bezoek naar mijn school. Ik kon bijna niets zien omdat er zoveel leerlingen om hem heen stonden. Wel kan ik me nog goed herinneren dat er een vrouw, Marceline Loridan, bij was die geen moment van zijn zijde week. Jaren later zag ik op de West Deutsche Rundfunk de film "Une histoire de vent". Ik vond deze film prachtig. Joris Ivens steeg in mijn achting. Hij was niet alleen plaatsgenoot maar ook, in mijn ogen, een groot regisseur.

Over Joris Ivens kwam in 1995 een biografie uit van de hand van Hans Schoots. Een biografie die op een goed moment kwam omdat na Ivens dood een aantal intellectuelen, waaronder Frits Bolkenstein, stelden dat Ivens vanwege zijn communistische sympathie geen bewondering verdiende. Daarom was het volgens hen onterecht dat Ivens in 1985 uit handen van minister Eelco Brinkman een onderscheiding van de Nederlandse staat had gekregen. Een onderscheiding die door beide partijen als de afsluiting van een periode van verstoorde verhoudingen werd gezien. Ivens voelde zich in eigen land artistiek niet gewaardeerd. En bovendien bemoeilijkte de Nederlandse overheid hem in de jaren '50 om politieke redenen een tijd lang het reizen door hem alleen een tijdelijk paspoort te geven. Zo doende moest hij zich om het half jaar bij een Nederlandse ambassade melden.

Wie het boek leest zal ongetwijfeld tot de conclusie komen dat de Nederlandse regering ook wel redenen had om het doen en laten van Ivens met enig wantrouwen te bekijken. Ivens was namelijk zijn hele leven lang trouw aanhanger van het internationaal communisme. Achteraf gezien is de Nederlandse regering zelfs tamelijk mild geweest in zijn houding ten op zichte van Ivens. Misschien was dit een gevolg van onwetendheid, misschien ook wel van trots voor de man die de hele wereld over reisde, overal films maakte en hier ook nog prijzen voor kreeg. Zo kreeg Ivens onder andere een Gouden Kalf in Nederland, een Gouden Palm in Cannes en een Gouden Leeuw in VenetiŽ. In ieder geval waren de Nederlandse media, zelfs de rechtse, in het algemeen vrij lovend over hem. Zelfs het maken van de film "Indonesia Calling" in 1948, waarin hij stelling nam voor de Indonesische onafhankelijkheid, veranderde hier weinig aan. 

Ivens was dan ook een opvallend figuur. Toen hij in 1898 in Nijmegen in een katholiek gezin werd geboren en voorbestemd leek om de fotowinkel van zijn vader over te nemen wees niets er nog op dat hij later een bevlogen communist zou worden die overal in de wereld films zou maken. De eerste verandering vond plaats in het Berlijn van begin jaren '20 van de twintigste eeuw waar hij een opleiding in de fotografie volgde. Hier kwam hij via zijn eerste vrouw Jermaine Krull in aanraking met het internationaal communisme. Aanvankelijk was de invloed hier van nog niet zo groot. Zijn eerste films, zoals "De brug" uit 1928, kunnen moeilijk communistisch genoemd worden. Al snel volgden echter films met een sociale invalshoek, bijvoorbeeld "Nieuwe gronden". Naar aanleiding hiervan werd hij uitgenodigd om een film in de Sovjet Unie te maken. Vervolgens maakte hij in 1936 in Spanje samen met Hemingway een film tegen het Spaans fascisme. Tijdens de Tweede Wereldoorlog woonde hij samen met Helene van Dongen, zijn tweede vrouw, in de Verenigde Staten. Zij was al van af het begin betrokken geweest bij Ivens werk. Zo had zij onder andere de montage van "Nieuwe gronden" gedaan. Nadat Hitler de Sovjet Unie was binnengevallen stelde hij zijn diensten ter beschikking van de geallieerden.

Tot in de jaren '60 bleef Ivens de lijn van Moskou volgen. Zo maakte hij in een aantal Oostbloklanden propagandafilms. Dat Stalin ondertussen vroegere vrienden van hem vermoordde of in strafkampen stopte bracht zijn geloof niet aan het wankelen. Hij trouwde opnieuw, dit maal met de Poolse Ewa Fiszer, en kwam in contact met onder meer Brecht, die de filmmuziek voor een van zijn films maakte. De destalinisatie onder Chroesjtsjov kwam bij Ivens hard aan. Mede onder invloed van zijn jonge nieuwe vlam, Marceline Loridan keerde hij zich af van de oude mannen in Moskou en verlegde zijn sympathie naar Peking. Vanuit Parijs, waar hij naar toe was verhuisd, maakte hij enkele reizen naar China, waar premier Zhou Enlai een persoonlijke vriend van hem was. Hier maakte hij de film "Hoe Yukung de bergen verplaatste", een ode aan de Culturele Revolutie. Ook trainde hij in dienst van het Cubaanse leger op Cuba jonge filmers en maakte hij in de jaren '60, met gevaar voor eigen leven, aan het front in Vietnam een film tegen de Amerikaanse agressie. Verder maakte hij in Parijs "La Seine a recontre Paris" en "Pour le mistral". Twee artistieke films. In 1989 stierf hij te Parijs. In de laatste jaren van zijn leven stelde hij voor het eerst vraagtekens bij het communisme en het maoÔsme.

In zijn boek probeert Schoots een onpartijdig beeld te geven van Ivens leven. Iets dat tijdens Ivens leven moelijk was omdat deze alles zelf in de hand wilde houden. Informatie verkreeg hij onder andere uit eerdere biografieŽn over Ivens, gesprekken met oude vrienden en voormalig echtgenotes en zelfs uit een FBI dossier over hem. Helene van Dongen wou echter niet meewerken en Marceline Loridan trok haar medewerking op het laatste moment in omdat ze bang was dat het boek niet zou kloppen. Toch heeft Schoots met het wel beschikbare materiaal een knap beeld van Ivens neergezet. Een belangrijke eigenschap van Ivens was dat hij zich niet graag bond, zowel aan personen als aan bezit. Zo stuurde hij maar zelden berichten naar zijn familie, trouwde hij een aantal malen om er vervolgens met iemand anders van door te gaan en leefde hij eenvoudig. Een rede voor zijn gedrag zou kunnen zijn geweest dat hij persoonlijke conflicten liever ontliep. Desondanks blijkt Ivens een charismatische persoonlijkheid te zijn geweest, die veel mensen voor zich wist in te nemen. 

Kortom het boek 'Gevaarlijk leven' zou zo verfilmd kunnen worden. Alles zit erin: liefde, belangrijke gebeurtenissen uit de twintigste eeuw, een charismatisch hoofdpersoon etc. Hierdoor leest het boek gemakkelijk weg. Wat echter in mijn ogen ontbreekt is de filmmaker Ivens. Wat was Ivens bijdrage aan de film in de twintigste eeuw ? Lezend in het boek riep de filmmaker bij mij vooral medelijden op. Als ik las over weer een gestrand filmproject of een film die op last van een overheid moest worden aangepast of werd afgekeurd. Weliswaar werden films als "De brug" en "Regen" de hemel in geprezen, maar Ivens zelf beschouwde deze lange tijd slechts als vingeroefeningen. Een andere veel geprezen film "Hoe Yukung de bergen verplaatste" zou vooral populair zijn geweest omdat het de enige mogelijkheid was om een beeld te krijgen van het afgesloten land China. Het beeld dat deze film gaf bleek later zo gekleurd te zijn dat zelfs Ivens jaren later, toen bekend werd wat een mislukking de Culturele Revolutie was geworden, de film afkeurde. 

De vraag die bij mij na afloop van het boek bleef hangen was dan ook: was Ivens nu wel of niet een groot filmer ? Na het lezen van zijn biografie ben ik hiervan niet overtuigd. Ook vind ik het moeilijk om de fragmenten die ik uit zijn opnames heb gezien met mijn 'eenentwintigste eeuwse ogen' op waarde te schatten. Bovendien bleek "Une histoire de vent" geen film van Ivens te zijn maar van zijn vrouw Marceline Loridan. Ik denk dan ook dat ik mij Ivens voortaan zal herinneren als een plaatsgenoot en wereldreiziger, die dankzij zijn niet aflatende sympathie voor het internationale communisme de mogelijkheid kreeg om zijn films te maken.

Gegevens over het boek: 
Schoots, Hans. Gevaarlijk leven. Een biografie van Joris Ivens. 
Uitgeverij Jan Mets, Amsterdam, 1995. 560 blz.
Prijs: Euro 7,- in de ramsj

Reactiepagina

REAGEER:

Uw aanvullingen of opmerkingen zijn welkom!
Met dit formulier kunt u (nog) geen foto's versturen. Gebruik daarvoor uw e-mailprogramma.
Opmaak kan wel, bv <b>Vet</b> of <i>cursief</i> geeft Vet of cursief.
 
 Uw naam: en mailadres: