Nieuwe pagina 1

copyright Martijn Wijngaards, Digitale bewerking; Henk Kersten/Stichting Noviomagus.nl

De Zwaanridder die in Nijmegen aankwam

Komt de Zwaanridder die in Nijmegen aankomt ook wel altijd aan in Nijmegen?

Door Martijn Wijngaards

 

Jonkvrouw Clarisse trouwt in Nijmegen met Helias de Zwaanridder. Er is echter een belangrijke huwelijkse voorwaarde: zij mag hem niet vragen waar hij vandaan komt, anders gaat hij van haar weg. Jaren later brandt de verboden vraag echter nog steeds op haar lippen. Houdt zij het vol om haar mond te houden?

De Duitse stad Kleve (Kleef) claimt de Zwaanridder op velerlei manieren. De legendarische held zou daar in de Middeleeuwen zijn aangekomen om daar een adellijk geslacht voort te brengen. In de alleroudste versie van het verhaal (Le Chevalier au Cygne, ca.1180-1210) is van Kleve geen sprake. De Zwaanridder beleeft zijn belangrijkste avontuur in de oudste stad van Nederland: Nijmegen.

Nu zijn de Nederlandse uitgaven nooit in Nijmegen gedrukt, maar vrij veel in Antwerpen of Amsterdam (later ook in andere plaatsen). Bij een mooie oude druk, hoort in elk geval altijd een aantal mooie houtsneden. Ik zet voor u alle afbeeldingen op een rijtje die ik heb van de Zwaanridder die in Nijmegen aankwam. U zult zien dat veel tekenaars niet wisten hoe het Valkhofkasteel er uitzag.

Afbeelding 1

Een detail van een van de laatste bewaard gebleven bladzijden van de oudste Nederlandstalige druk. Het gaat om die van de Antwerpse drukker Jan van Doesborgh (1512-1515). Het kasteel lijkt in elk geval niet erg op de Valkhofburcht. Vermoedelijk is de illustrator nog nooit in Nijmegen geweest.

Afbeelding 2

Deze plaat staat op de oudst geheel overgeleverde Middelnederlandse Zwaanridderuitgaven, uit 1631 en 1651 (drukker Cornelis Dirksz Cool uit Amsterdam). Deze heb ik hertaald in mijn boek. U ziet dat de Zwaanboot de andere kant uitvaart. Een houtsnede wordt gemaakt door van een houten plaat alles af te snijden waarvan je geen afdruk wil hebben op papier. De illustrator zal afbeelding 1 wel als voorbeeld hebben gehad en hebben nagemaakt. Wat dan gebeurt raadt u al: je krijgt een spiegelbeeld!

Ook degene die dit plaatje heeft uitgesneden kent de situatie in de Keizerstad niet echt.

Afbeelding 3

Waar dit plaatje precies vandaan komt weet ik niet. In elk geval geldt wel weer hetzelfde als bij de vorige afbeelding: geen Valkhofburcht.

Afbeelding 4

Deze afbeelding komt voor in verschillende uitgaven rond 1800. Je ziet de Zwaanboot weer varen, maar op de achtergrond verdwijnt de stad, om plaats te maken voor een vrolijk plaatsje. Misschien wel Ewijk of iets dergelijks. (Maar geen Kleef!)

Afbeelding 5

A.J.Couwenberg heeft met deze litho een waar kunstwerkje geleverd (Gelderse Volksalmanak van 1835). U ziet een duidelijk Valkhof en een prachtig gezicht op de stad. Ook voor ons nog erg herkenbaar. Er is echter een probleempje van een heel andere aard: de boot heeft dubbele Zwaanaandrijving gekregen. Daarvan is echter geen sprake in het verhaal. Jammer.

Afbeeldingen 6 en 7

Victor Stuyvaert leverde voor de uitgave van 1930 een grote partij fabuleus mooie houtsneden. Op de twee geleverde afbeeldingen zie je echter weer geen Valkhofburcht. Een gemiste kans.

Afbeelding 8

Kunstenares Moniek Kerckhoffs heeft duidelijk goed gekeken naar de Valkhofburcht. Eigenlijk levert zij het eerste correcte Zwaanridderplaatje in een lange traditie. Als u nog meer wil zien van de werkelijk grandioze, vernieuwende illustraties van deze getalenteerde dame, dan verwijs ik u met alle vormen van genoegen naar het nieuwste Zwaanridderboek dat binnenkort uitkomt.

Martijn Wijngaards

De wonderlijke historie van de Zwaanridder die in Nijmegen aankwam

Inco/Hippo, Wageningen 2005

www.martijnwijngaards.nl

_______

Martijn Niek Arnold Wijngaards (Nijmegen, 1976) studeerde Nederlands en Oudere Letterkunde aan de Radboud Universiteit van Nijmegen. Tegenwoordig is hij in de Waalstad werkzaam als docent Nederlands op het Canisius College. Momenteel bereidt hij een proefschrift voor over een ander in vergetelheid geraakt verhaal met Middeleeuwse wortels.

 


terug

Reactiepagina

REAGEER:

Uw aanvullingen of opmerkingen zijn welkom!
Met dit formulier kunt u (nog) geen foto's versturen. Gebruik daarvoor uw e-mailprogramma.
Opmaak kan wel, bv <b>Vet</b> of <i>cursief</i> geeft Vet of cursief.
 
 Uw naam: en mailadres: