© copyright Willem Pelser, Digitale bewerking; Henk Kersten/Stichting Noviomagus.nl

"Tussen pauw en feniks"
de geschiedenis van de Dominicusparochie te Nijmegen

Na de geschiedenis te hebben geschreven van de St. Catharinaparochie in Nijkerk vanwege het 350-jarig bestaan en die van de Stephanuskerk aan de Berg en Dalseweg te Nijmegen vanwege de sluiting van de kerk, werd mij begin 2009 gevraagd de geschiedenis te beschrijven van de Dominicusparochie aan de Prof. Molkenboerstraat op het Galgenveld.
Als je een kerk, een parochie wilt beschrijven en een plaats in de geschiedenis wilt geven, dan zul je die geschiedenis in moeten duiken. En dan is de ene kerk de andere niet, net zoals niet een parochie hetzelfde is.

Toen ik de geschiedenis van de Catharinaparochie in Nijkerk beschreef, moest ik teruggaan tot de tijd van de H. Ludger en Lebuinus die als opvolgers van Willibrord op de Veluwe rondstruinden en overal kruizen plantten op heidense offerplaatsen. In later eeuwen werd vaak op die plaatsen een houten kapel gebouwd die weer later vervangen werden door stenen kerken aan het eind van de 12e, begin 13e eeuw.

De geschiedenis van de Stephanuskerk begint eigenlijk pas bij de ontmanteling van de stad Nijmegen in 1876 en misschien zelfs nog wel later. Toch zou je ook hier kunnen uitgaan van vroeger tijden, want door de inwijding van de grote kerk of St. Stevenskerk in 1272 door Albertus Magnus kregen de katholieken in Nijmegen een eigen kerk toegewijd aan de patroonheilige van de stad, de H. Stephanus. In protestante handen overgegaan hadden de Nijmeegse katholieken geen kerk meer van hun patroonheilige en het zou tot 1923 duren eer die kerk er weer kwam, boven aan de Berg en Dalseweg.

Foto: St.Stephanunuskerk aan de Berg en Dalseweg.

De geschiedenis van de Dominicusparochie begint met het leven van de heilige Dominicus, een Spanjaard, die van de paus toestemming kreeg om de katharen in het zuiden van Frankrijk te bestrijden. 

Foto: H. Dominicus (1170-1221)

Uit zijn activiteiten is de Orde der Dominicanen ontstaan die zich over heel Europa en ver daarbuiten verspreidde. Ook in Nederland kwamen de Dominicanen terecht o.m. in Nijmegen en daar hebben zij zich behoorlijk laten gelden.
We moeten teruggaan tot het jaar 1292, toen voor het eerst een paar Dominicanen of Predikheren of Brueren (zoals ze ook genoemd werden) vanuit Zutphen naar Nijmegen kwamen en de kapel mochten gebruiken van de Heer van Ubbergen, jonkheer Thilman. Die kapel stond aan de Korte Burchtstraat en van daaruit bouwden zij een heel kloostercomplex in de hoek van de Korte Burchtstraat en de straat die al snel de Bruerenstraat (1388) werd genoemd, de huidige Broerstraat.

Foto: Het kerk- en kloostercomplex van de Dominicanen op de hoek van de Burchtstraat en Broerstraat

Al in 1357 werd deze kapel vervangen door een gotische kloosterkerk en een halve eeuw later werd ook het klooster vervangen.
Toen Prins Maurits Nijmegen in 1571 veroverde, was de rol van de katholieken in de stad uitgespeeld. De protestanten kregen het voor het zeggen en zij confisceerden de klooster- en kerkgebouwen van de Dominicanen. Die moesten hun geloofsgenoten bedienen vanuit schuilkerken en bij de mensen thuis. De kerk en het klooster kregen in die tijd totaal andere bestemmingen, zoals paardenstal en  opslagruimte voor hooi. De refter van het klooster werd bij het stadhuis getrokken.
Onder de Franse tijd werden de kerk en het klooster weer teruggegeven aan de Dominicanen en in de tweede helft van de 19e eeuw verrijkte de beroemde architect Pierre Cuypers de kloosterkerk met een nieuwe zijbeuk en een hoge, spitse, neo-gotische kerktoren aan de Broerstraat.

Foto: De Broerstraatskerk

Na de ontmanteling van de stad in 1876 werd de kerk te klein en bouwden de Dominicanen een nieuwe kerk aan het Mariaplein, de Maria Geboortekerk, en toen ook die te klein werd lieten zij ook een oog vallen op een terrein bij de Huygensweg, want Nijmegen breidde zich steeds meer uit. Maar daar stak het bisdom een stokje voor, zodat de latere Stephanuskerk een kerk werd van de priesters van het bisdom.

Jammer genoeg werd de Dominicuskerk aan de Broerstraat in de oorlog gebombardeerd en tijdens de periode dat Nijmegen frontstad was in brand gestoken en door granaatvuur verwoest. De kerk werd gesloopt en de Dominicanen kregen toestemming om op het Galgenveld een nieuwe kerk te bouwen die stamt uit het begin van de jaren 50 van de vorige eeuw (op 23 december 1951 ingewijd door pastoor Bakkers, op 4 augustus 1952 geconsacreerd door Mgr. Mutsaerts). Dat heeft overigens heel wat voeten in de aarde gehad, want erg gemakkelijk ging dat niet allemaal.

Foto: Maquette van de Dominicuskerk met het geplande klooster en de toren (foto RAN)

Pastoor Bakkers had de eer de kerk te mogen bouwen en hij werd later opgevolgd door pastoor Korstenbroek en pastoor Salemans.

Foto: Pater Salemans o.p. (foto: pater H. v. Venrooij o.p.)

Vanaf 1969 waren er geen pastoors meer, maar was er sprake van een pastoresteam met een teamleider. Vandaar dan ook pastor Robben, pastor Hogema en pastor Vernooij. De laatste is geen Dominicaan maar Redemptorist. Pastor Hogema was de laatste der Dominicanen toen hij in 2001 de parochie verliet.

Al heel lang waren er gesprekken tussen de parochies van Nijmegen-Oost om te komen tot een bepaalde vorm van samenwerking. Al die gesprekken hebben uiteindelijk geleid tot het samengaan van twee parochies in die wijk op 1 januari 2009. Vanaf die datum bestaat de parochie van de H. Dominicus niet meer, maar is zij samengegaan met die van de Christus Koning-Stephanus aan de Berg en Dalseweg in de Effataparochie.
En dus eindigt hier dan ook de geschiedenis van de Dominicusparochie in Nijmegen, in de Broerstraat en op het Galgenveld. 
Het bovenstaande staat allemaal beschreven in het boek: “Tussen pauw en feniks”, de geschiedenis van de Dominicusparochie te Nijmegen.
Voor (oud)parochianen is het boek een prachtige kapstok om herinneringen aan op te hangen, herinneringen over het wel en wee van de parochie door de jaren heen. Voor anderen wellicht een mooie manier om kennis te maken met de wereld van de Dominicanen in Nijmegen.

Om het beeld compleet te maken is er veel aandacht besteed aan het parochiële en pastorale werk in de Gouverneursbuurt, de noodwoningen die na de oorlog tussen de Groenewoudseweg, de Driehuizerweg en de spoorlijn Nijmegen-Venlo werden neergezet. Bedoeld voor ongeveer 10 jaar, werd de laatste pas na zo’n 25 jaar afgebroken!

Foto: Gouverneursbuurt: Daendelsstraat met op de achtergrond het Bisschop Hamerhuis (foto RAN)

Foto's: Gouverneursbuurt en Afbraak Gouverneursbuurt: binnenmuur wordt buitenmuur...! (foto's: Liliane Coenen)

Verder worden grote namen van Dominicanen beschreven, zoals Thomas van Aquino en Prof. Dr. Schillebeeckx en komen het seminarie van de Dominicanen (het Dominicuscollege) en het Albertinum (het studiecentrum van de Dominicanen) aan bod, evenals andere kerken in Nijmegen die onder de hoede stonden van de Predikheren.

Foto's: Thoma van Aquino: “Doctor Angelicus” (1225-1274) en Prof. E. Schillebeeckx (1914-2009)

Foto's: Dominicuscollege in de Lange Nieuwstraat en Het Albertinum

Kortom, de kerk van de H. Dominicus op het Galgenveld staat midden in de geschiedenis van Nijmegen.

Met betrekking tot de titel van het boek: als u in de kerk komt en kijkt naar het timpaan boven in de kerk, ziet u links en recht een pauw en een feniks van de hand van Jac Maris. Tussen die pauw en die feniks gebeurt het. Evangelisten die het Woord van Jezus Christus, de centrale figuur op het timpaan, doorgeven aan de mensen, evenals de Dominicanen dat op hun beurt deden. De kerk op het Galgenveld die als het ware bijna letterlijk verrees uit de as van de Broerstraatskerk en als een pauw staat te pronken op het Galgenveld. Deze kerk blijft Dominicuskerk heten, maar het is de kerk van de Effataparochie, die open wil staan voor iedereen in de parochie en voor velen in de wijk en de stad.

Het boek, rijk geïllustreerd en uitgegeven door de Valkhofpers te Nijmegen, is niet in de boekhandel verschenen, maar uitsluitend te koop bij de Effataparochie, Prof. Molkenboerstraat 7 te Nijmegen à raison van € 20,-.

Willem Pelser