© copyright Arjen W. Kuiken, Digitale bewerking; Henk Kersten/Stichting Noviomagus.nl

"Avoiding Link" of "Diversion"
Militaire spoorlijn rond Nijmegen
1945-1946

Operatie Veritable was een militaire operatie van de Britse 21e Legergroep onder leiding van veldmaarschalk Bernard Montgomery tijdens de Tweede Wereldoorlog. Het was de noordelijke helft van een tangbeweging om het gebied tussen de Roer en de Rijn te bevrijden. De operatie vond plaats tussen 8 februari en 11 maart 1945.

Tijdens de voorbereidingen van deze operatie werd het snel duidelijk dat er grote logistieke problemen zouden ontstaan en dat een continue aanvoer van manschappen, voedsel, munitie en wapens, evenals de repatriëring van gewonden, niet gegarandeerd kon worden. De reden voor deze te verwachten problemen was het feit dat alle grote spoorlijnen in het gebied, nodig als hoofdtransportmiddel, niet of nauwelijks te gebruiken waren.

Het plan was om vanuit bevrijd Nederlands gebied Nazi-Duitsland in te trekken waarbij men een doorbraak wilde forceren via het Reichswald. Helaas waren zowel de spoorbrug bij Mook als de spoorbrug bij Gennep niet beschikbaar en station Nijmegen was overbelast en lag nog steeds binnen het bereik van Duits geschut. Ook de baileybrug die de geallieerden over de Maas legden bij het Oeffeltse Veerhuis was niet voldoende.
Maar de spoorovergang over de Maas bij Ravenstein werd van een noodbrug voorzien en de slechts licht beschadigde brug over het Maas-Waalkanaal bij Neerbosch werd gerepareerd. Zodoende kon men wel beschikken over de lijn ’s-Hertogenbosch – Nijmegen.

Uitgaand van deze mogelijkheid besloot men een militaire spoorverbinding aan te leggen tussen Wijchen en Hommersum in Duitsland, net over de grens bij Gennep. Deze verbinding maakte gebruik van bestaande spoorlijnen en twee nieuw aan te leggen lijnen. Het eerste nieuwe lijnstuk, “Avoiding Link” of “Diversion” genaamd, was bedoeld om station Nijmegen te vermijden. Het tweede lijnstuk, “Hawkins Link” genaamd, moest het probleem van de vernielde spoorbruggen omzeilen door op de oostelijke Maasoever te blijven. Zo ontstond een relatief eenvoudige en min of meer veilige verbinding met het naar de Rijn oprukkende front.

1. Diversion
2. Hawkins Link
3. Nebo-Sidings
4. Hommersum Junction
5. Forest Loop

De doelstelling van Noviomagus.nl volgend, richten we onze aandacht op dat deel van de militaire spoorverbinding welke de meeste “binding” met Nijmegen en omgeving heeft gehad: de “Avoiding Link” of “Diversion”. Het vervolg van de lijn zal, om het verhaal kompleet te maken, in hoofdlijnen besproken worden.

“Avoiding Link” of “Diversion”

Letterlijk vertaalt: “vermijdende verbinding” of “omlegging”. Deze takte af van de bestaande spoorlijn Wijchen - Nijmegen net ten oosten van het Maas-Waalkanaal bij de St. Teunismolenweg, kruiste de Weg door Jonkerbos, Hatertseweg en Rijksweg naar Malden en liep vervolgens door Heumensoord naar de spoorlijn Nijmegen - Kleef en de spoorlijn Nijmegen - Venlo, die daar parallel lopen. De “Diversion” sloot uiteindelijk aan op de spoorlijn Nijmegen - Venlo, net voorbij het voormalig station 't Heilig Land.

Wisselplaatsen
Ten westen van de Weg door Jonkerbos bouwde men een kruisingsstation met inhaalspoor. Ten westen van de spoorwegovergang Rijksweg naar Malden werd ook een kort kruisingsspoor aangelegd.

Nebo-Sidings
Ten noorden van de aansluiting op de lijn Nijmegen - Venlo, tussen de Sionsweg en de ‘d Almarasweg, werden aan weerszijden van de lijn enkele parallelsporen aangelegd.
Deze z.g. Nebo-Sidings, genoemd naar het nabije klooster Nebo, dienden voor rangeren en bevoorraden van de militaire treinen. Aan de oostzijde lag ook nog een verbindingsspoor naar de achterzijde van de Nebo, dat toen in gebruik was als militair hospitaal.

Bewaking
De spoorweg, de spoorwegovergangen en andere strategische plaatsen langs de lijn, werden door Britse militairen permanent bewaakt. Als onderkomen dienden oude wagenbakken (crossing huts), afkomstig van goederenwagons. Deze werden langs de lijn geplaatst. Een dergelijk wagenbak was in tweeën verdeeld. Deels dienstlokaal annex woonkamer/keuken, deels slaapvertrek. De wagenbakken dienden tevens als een soort wachtpost die het treinverkeer naar de volgende post/bewakingspunt regelde.

Er stonden wagenbakken op de volgende plaatsen:
 De wisselplaats bij de Weg door Jonkerbos.
 De spoorwegovergang Haterseweg
 De spoorwegovergang Kleinstalselaan/Mollenhutseweg.
 De spoorwegovergang Rijksweg naar Malden (tram + weg).
 De spoorwegovergang bosweg in Heumensoord (nu Beukenlaan).

Eind januari 1945 begon men met de aanleg van de “Diversion”. Deze was 5 kilometer lang en enkelsporig. Ze werd op 23 februari 1945 in gebruik genomen.

We volgen de “Diversion” met behulp van een luchtfoto uit 1949. De spoorlijn zelf is dan al lang opgebroken, maar de sporen van het voormalige tracé zijn in het landschap nog goed te herkennen.
(klik op de verkleinde foto's voor detailbeschrijving)

02.jpg 03.jpg 04.jpg 05.jpg
06.jpg 07.jpg 08.jpg 09.jpg
10.jpg 11.jpg 12.jpg 13.jpg

“Hawkins Link”

De bestaande spoorlijn Groesbeek - Kleef kon niet worden gebruikt. Deze was zwaar beschadigd en lag bovendien binnen het vuurbereik van de Duitse artillerie die achter de frontlinie stond opgesteld. Men koos dus voor de bestaande spoorlijn Nijmegen - Venlo.
De spoorverbinding volgde de lijn tot aan het voormalige station Mook-Middelaar en takte af bij het huidige Nedcoat-Mook (vroeger Verzinkerij Mook). Via de Bovensteweg en daarna rechtdoor lopend kwam de lijn uit op de Rijksweg. Het spoor volgde deze weg naar Plasmolen en Milsbeek. Curieus is het feit dat nu aan beide zijden van de Rijksweg een spoorlijn liep. Aan de oostzijde de militaire lijn en aan de westzijde de bestaande trambaan van de Maas-Buurtspoorweg. Bij de Plasmolen boog de lijn iets naar het oosten af en vervolgde daarna zijn weg dwars door de huidige kom van Milsbeek. Via de zuidelijke berm van de Aaldonksestraat passeerde de lijn het dorp Ottersum aan de noordzijde. Met een wijde boog om het klooster Maria Roepaan kruiste men de Kleefseweg. Vervolgens bereikte het spoor de rivier de Niers. Daar werd een sobere houten spoorbrug gebouwd. De lijn liep verder in zuidelijke richting en sloot, met een oostelijke bocht, aan op de bestaande NBDS-lijn Boxtel - Wesel. Deze aansluiting werd Hommersum Junction genoemd naar het dichtbij gelegen plaatsje Hommersum, net over de Duitse grens.

Forest Loop
Tussen Milsbeek en Ottersum bouwde men een kruisingsstation met twee inhaalsporen. Hier konden treinen uit beide richtingen elkaar passeren. Vanwege het zicht op het Reichswald kreeg dit stuk lijn de naam Forest Loop.

Bewaking
Ook hier werden de spoorweg, de spoorwegovergangen en andere strategische plaatsen langs de lijn, door Britse militairen permanent bewaakt. Als onderkomen dienden oude wagenbakken (crossing huts), afkomstig van goederenwagons. Deze werden langs de lijn geplaatst. De wagenbakken dienden tevens als een soort wachtpost die het treinverkeer naar de volgende post/bewakingspunt regelde.

Er stonden wagenbakken op de volgende plaatsen:
 De aftakking bij het huidige Nedcoat-Mook, aan het begin van de Bovensteweg.
 Het kruisingsstation Forest Loop.
 De spoorwegovergang Kleefseweg bij het klooster Maria Roepaan.
 De aansluiting Hommersum Junction.

Op 12 februari begon men met de aanleg van de “Hawkins Link”. Deze was 15 kilometer lang en enkelsporig. Ze werd op 26 februari 1945 in gebruik genomen. Deze snelle aanleg kwam de kwaliteit van de lijn niet te goede. Er kon slechts zeer langzaam gereden worden om ontsporingen te voorkomen.

Algemeen
Wat betreft de hoeveelheid en soort transporten die er hebben plaatsgevonden op de militaire spoorlijnen, is weinig bekend. In het begin zullen het bevoorradingstransporten zijn geweest. Gaandeweg zullen deze overgegaan zijn in het vervoer van troepen, gewonden en krijgsgevangen. Eind maart 1945 kon men weer gebruik maken van de lijn Boxtel-Gennep, nadat de spoorbrug bij Gennep provisorisch was hersteld. Dit zal de ‘Diversion” en “Hawkins Link” voor een deel hebben ontlast. 
De aanleg, het onderhoud, de exploitatie en de beveiliging van de spoorlijnen was in handen van de Engelse spoorwegtroepen van de 182 R.O.C. (Railway Operating Company) van de Royal Engineers.
In de laatste weken van de oorlog werd de lijn hoofdzakelijk nog bereden door treinen voor verlofgangers en gerepatrieerden.

Na de oorlog 
De militaire spoorlijnen ten zuiden en zuidoosten van Nijmegen raakten na de oorlog snel in onbruik. De "Diversion" werd als eerste buiten gebruik gesteld omdat het treinverkeer weer via station Nijmegen kon lopen. De "Hawkins Link" heeft iets langer bestaan. De exploitatie hiervan is op 11 juni 1945 overgenomen door de NS. Hiermee verdwenen ook de Engelse benamingen. Het kruisingsstation Forest Loop werd “Station Milsbeek” en de Hommersum Junction werd "Gennep Aansluiting". De spoorlijn werd tijdelijk gebruikt om de NBDS-lijn om te leiden

Opbreken van de lijnen
In de zomer van 1946 zijn alle lijnen, kruisingsstations en inhaalsporen opgebroken. Ze hadden geen nut meer en de vele spoorovergangen hinderden vaak het gewone wegverkeer. Alles heeft slechts ruim een jaar bestaan.

Vandaag de dag
Vele jaren zijn vergaan. Niets herinnert nog aan de eens zo belangrijke spoorverbinding Wijchen en Hommersum. Fabrieken, huizen en hele wijken zijn over het voormalige tracé gebouwd. Straten en wegen zijn verdwenen, verlegd en verbreed. In de buitengebieden hebben de boeren hun landerijen al jaren geleden weer in de originele staat terug gebracht. Alle sporen zijn uitgewist. Alleen een geïnteresseerde, met oog voor zeer kleine details en veel voorstellingsvermogen, kan hier en daar in het landschap nog een aanwijzing vinden.

Van de “Hawkins Link” zijn enige foto’s bekend. Helaas is dit (tot op heden) niet het geval bij de “Avoiding Link” of “Diversion”!

Geraadpleegde bronnen:

 Gemeente Gennep in de Wereldbrand, 1939 -1945 (1995)
 In Swaeren Noodt, de oorlog van 1940 tot 1945 in Mook, Middelaar en Molenhoek (1994)
 Wikipedia - Militaire spoorlijnen Wijchen - Hommersum
 Militaire spoorlijnen bij Nijmegen, 1945-1946 (V.M. Lansink)
 Regionaal Archief Nijmegen
 Archief auteur

© copyright Arjen W. Kuiken – Gennep 2010

REAGEER

Reactie 1:

Wim. T. van Dillen, 01-06-2012: tijdens de aanleg van de diversion was er ook een vliegveld aangelegd waarop de RAF opereerde met jachtvliegtuigen, spitfires en typhoons, in 1945 zelfs gloster meteor straaljagers. Het ligt voor de hand dat de spoorlijn diende ter bevoorrading van dit vliegveld langs de Rijksweg, tegenwoordig de hockeyvelden van Union, "De Kluis".

Redactie, 24-10-2016: Meer over dit vliegveld is te lezen op de site van Jaap Been: www.airstrip-b91.xyz.

Reactie 2:

Mario van Limburg, 22-06-2012: In de jaren 70 werd het bejaardencentrum Nieuw Malderburcht gebouwd (ondertussen gesloopt) Grootstalselaan/Malderburchtstraat. Op de bouwplek vond ik enorm veel patroonbanden, kogels en nog wat militaria. Die ik logischerwijs niet naar huis mocht meenemen. Op de plaats van het huidige Elshof college waren toen nog Militaire bulldozers bezig de grond gelijk te maken (stukje naast de huidige shell en college). Rood bordje gevaar op de omheiningen. En altijd heb ik me afgevraagt hoe het daar kwam. Maar dit artikel maakt het weer wat duidelijker.

terug

Reactiepagina
Reactie 3:

Heinz Nieveler, 04-11-2015: Guten Tag,
ein sehr interessanter Artikel über militärische Eisenbahnstrecken. Vielen Dank dafür. Können Sie mir die Quelle von den Luftaufnahmen nennen?
Bitte entschuldigen Sie, dass ich auf Deutsch schreibe- mein Niederländisch ist miserabel ;-).
Viele Grüße aus Jüchen
Heinz Nieveler

Lieber Heinz Nieveler,
Die Fotos stammen aus dem www.dotkadata.com Website. Sie müssen unter WWII Archiv / Kataster / Katasterluftbildern suchen. Mit ein wenig Geschick kann man sie dort finden.
Als zusätzliche Information, kann ich Ihnen sagen, dass die "Hawkins Link" auf eine Entfernung von 200 Meter von meinem Haus gelaufen ist. Mit etwas gutem Willen ist die alte Spur noch erkennbar.
Ich hoffe, dass ich Sie ausreichend informiert habe.
Mit freundlichen Grüßen,
Arjen W. Kuiken
Reactie 4:

Chatalyn Loeve, 06-07-2017: Is er ook iets bekend van een aftakking in Groesbeek die naar de bunkers /opslagruimten liep in het bos? Op een luchtfoto in het Bevrijdingsmuseum is deze duidelijk te zien en op het bijgevoegde kaartje is deze grijs aangegeven.
Reactie 5:

Redactie, 09-10-2017: Naar aanleiding van een Prikbordvraag van Frans Geertsen over het bestaan van het spoorwegemplacement nabij Brakkenstein, schreef Arjen W. Kuiken een uitgebreider stukje over de Nebo-Sidings.

REAGEER:

Uw aanvullingen of opmerkingen zijn welkom!
Met dit formulier kunt u (nog) geen foto's versturen. Gebruik daarvoor uw e-mailprogramma.
Opmaak kan wel, bv <b>Vet</b> of <i>cursief</i> geeft Vet of cursief.
 
 Uw naam: en mailadres: