|
© copyright Henk Hendriks, Internetbewerking; Henk Kersten/Stichting Noviomagus.nl Geschiedenis Papierfabriek "Gelderland". Nijmegen kende in de vorige eeuw een bloeiende papierindustrie. De N.V. Papierfabriek Gelderland was niet de eerste ter stede. Dat was het bedrijf van de Gebroeders Eekhoff. Hun vader, Bartholdus Eekhoff, smid van beroep, vestigde zich in 1851 te Nijmegen, waar hij trouwde met Hendrika Slijkhuis, afkomstig uit een papiermakersfamilie. Een zus van Bartholdus, was getrouwd met de papiermaker Paul Jan Schut van de Achterste molen te Loenen, waar de familie Eekhoff ook van afkomstig was.
Papierfabriek Schuller Nieuwe Markt Ze kochten aan de Nieuwe Markt in Nijmegen de voormalige margarinefabriek van Tjessinga & Co en kregen in 1896 vergunning in dit pand een door stroom gedreven papierfabriek te beginnen .In 1897 trad drukkerij-directeur D. van ’t Lindenhout als stille vennoot toe. Een paar jaar later nam hij het gehele bedrijf over. Met G.P. Schuller als compagnon zette hij een nieuwe vennootschap de Firma Schuller & en Co op, die zich bezig hield met de fabricage van eenvoudige soorten pakpapier zoals grijs, java-, en manillapak. Na een brand in 1902 legde de fabriek, als enige in Nederland zich toe op de productie van pergamijn, een gesatineerd vetdicht papier
vervaardigd uit houtcelstof. Een tweede Nijmeegse papierfabriek, de Nederlandse Export Papierfabriek N.V. werd in 1919 gesticht door de uit Sunderen in Nordrhein-Westfalen afkomstige J. Scheffer Hoppenhöfer, eigenaaroprichter van vijf fabrieken in Duitsland. Na de Eerste Wereldoorlog bestond er in het buitenland grote weerstand tegen Duitse producten. Om toch zijn voorheen beduidende export naar Engeland te herstellen kocht Scheffer Hoppenhöfer een leeg fabrieksgebouw te Nijmegen om van daaruit onder Nederlandse vlag, toiletpapier, te kunnen exporteren. In 1925 kreeg Nijmegen de eerste toiletpapiermachine van Nederland, in 1930 gevolgd door een machine voor zijdepapier, een product waarvan onder meer gekleurde servetten werden gemaakt. Drie jaar later begon men met de productie van celstofwatten voor verpakkingsdoeleinden, ook in zeer fijne hooggebleekte kwaliteit, geschikt voor ziekenhuizen. In 1934 werd uit deze celstofwatten het eerste ‘Nefa’-damesverband geproduceerd, een artikel dat uitgroeide tot een der meest verkochte merken in Nederland.
Nederlandse Export Papierfabriek
Tollensstraat Nog voor de Tweede Wereldoorlog werd begonnen met celstofwegwerpluiers en papierwaren voor andere hygiënische en huishoudelijke doeleinden. Als vijandelijk eigendom werd de fabriek na de Tweede Wereldoorlog door het Nederlandse Beheersinstituut overgenomen en vervolgens verkocht aan de vroegere administrateur van het bedrijf H.B. Jacobs. Sindsdien is er nog één Nijmeegse papierfabriek, te weten Sappi Nijmegen, over. Geschiedenis van een Nijmeegse Papierfabriek de ‘Gelderland’ De geschiedenis van de N.V. Papierfabriek ‘Gelderland’ begon in een kapperszaak in de Vijfharingstraat te Maastricht. Dat is geen fabeltje, doch een persoonlijke getuigenis van de historische hoofdpersoon prof. E.L. Selleger. Op een warme augustusmorgen van het jaar 1907 bracht het toeval daar twee studievrienden bij elkaar: Ernst Selleger en Carol Hoyer, die gezeten in een kappersstoel via de spiegel met elkaar in gesprek raakten. Daar werd het idee geboren om samen met J.P. Kortschilgen een papierfabriek te beginnen. Kortschilgen, opsteller van het eerste fabrieksplan samen met Selleger, werd in augustus 1920 ernstig ziek. Hij doorstond de zware operatie en ging daarna weer aan het werk, doch slechts kort. Hij overleed op 2 mei 1921, Zijn zoon Heinrich, H.L. Kortschilgen, die tot 1948 voor de ‘Gelderland’ zou werken, volgde hem op. Het driemanschap bleek ideaal van samenstelling te zijn, niet alleen in persoonlijk opzicht, maar ook technisch-inhoudelijk. In algemene trekken getypeerd vertegenwoordigde Selleger de wetenschap en commercie, Hoyer economie en organisatie en Kortschilgen het pure vakmanschap, zeker voor een startende onderneming een waardevolle combinatie met toekomstmogelijkheden. Papierfabriek Gelderland 1908 - 1963 In 1908 kozen de drie oprichters voor Nijmegen als vestigingsplaats vanwege de gunstige geografische ligging met water- weg- en spoorverbindingen en ging de fabriek onder de naam “N.V. Papierfabriek Gelderland” van start met een dagproductie van 3000 kg.
Foto:Ibis-Nieuws PM 1 breedte 1,60 m In 1910 werd al een tweede, papiermachine aangeschaft, de ‘scheve’ 1.78 m brede PM-2, zo genoemd omdat door de bodemgesteldheid doek- en droogpartij ietwat scheef ten opzichte van elkaar stonden. De totale jaarproductiecapaciteit werd daarmee gebracht op 2100 ton.
Foto:Ibis-Nieuws De ‘ scheve’ PM 2 De PM 3 en 4 volgden resp. in de jaren 1922 en 1929.
Foto:Ibis-Nieuws De PM’s 3 en 4 in bedrijf
Foto:Ibis-Nieuws De IBIS vogel Na 1929 werden de tijden snel slechter door de grote crisis en de wereldoorlog in 1939 werd het er niet beter op. Toch overleefde de ‘Gelderland’ deze wereldbrand en in 1945 kon weer begonnen worden met het herstel van productie en verkoop. Een en ander ontwikkelde zich zo goed, dat in 1955 werd begonnen met de bouw van een geheel nieuwe fabriek aan het Maas-Waalkanaal, de tegenwoordige fabriek aan de Ambachtsweg.
Nieuwbouw in 1956 aan de Ambachtweg En in 1956 liep PM 5 aan. Deze werd in 1962 gevolgd door PM 6.
Foto: Ibis-Nieuws De PM 6 (l) en PM 5 (r) eind zestiger jaren Padalarang en Letjes Nederlands Oost Indië 1921 - 1963 Papierfabriek Gelderland werd al snel een begrip in Nijmegen en omstreken en tussen 1922 en 1958 breidde men uit met papierfabrieken in Nederlands Oost Indië, in Padalarang en Letjes. Beide fabrieken werden in 1958 - de politieke relaties met Nederland lagen vanwege de Nieuw-Guinea crisis op een dieptepunt - door de militaire autoriteiten overgenomen. In 1963 werden de fabrieken genationaliseerd. Deze fabrieken in Padalarang en Letjes bestaan nog steeds, en zijn in de zeventiger jaren aanzienlijk uitgebreid. Gelderland Tielens Papierfabrieken N.V 1963 - 1972 Aan het zelfstandig bestaan van papierfabriek ‘Gelderland’ kwam in 1963 een einde door de fusie met “Papierfabriek Tielens” in Meersen en beide fabrieken gingen samen verder onder de naam “Gelderland – Tielens Papierfabrieken N.V.”
Bouw van de nieuwe hal voor de PM 7
PM 7 in volle productie met een etmaal capaciteit van 305 ton in 1978 KNP Nijmegen ( Koninklijke Nederlandse Papierfabrieken ) 1972 - 1997 Helaas bleek deze papiermachine niet onder een goed gesternte geboren en tegelijk met het aanlopen verslechterde de markt, speciaal voor de soorten voor deze machine, dusdanig, dat dat in 1972 resulteerde in de overname van de “Gelderland – Tielens Papierfabrieken N.V.” door de Koninklijke Nederlandse Papierfabrieken N.V. te Maastricht.
Foto: uit Papier in Nijmegen Inmiddels waren tegelijk met het aanlopen van de PM 7 in 1971 de vier oudere PM’s 1 t/m 4 aan de Voorstadslaan gestopt en de productie van het oude bedrijf overgebracht naar de nieuwe fabriek aan de Ambachtsweg.
Luchtfoto ‘oude fabriek’ Voorstadslaan 1950 Aan een normale sloop is de ‘oude fabriek’ niet toegekomen want in 1976 is daar tot driemaal toe brand gesticht en de derde maal zo ernstig, dat het gehele bedrijf tot de grond toe afbrandde.
Luchtfoto ‘oude fabriek’ na de brand in 1976
Kantoor ook wel Hoofdgebouw genoemd aan de Voorstadslaan in de jaren vijftig van de vorige eeuw Om de draad van de geschiedenis weer op te pakken:
De papierproductie bleef gestaag toenemen. In 1977 produceerde de PM 5 ruim 11.000 ton, de PM 6 bijna 9000 ton en de PM 7 bijna 45.000 ton. Een ingrijpende gebeurtenis was in 1980 de stopzetting van de PM 6 om economische redenen. De PM 5 bleef een interessant pakket van ongestreken en gestreken kartons produceren. Door rationalisatie, en kleine investering en een uitgekiend verkoopbeleid kon haar capaciteit en afzet in de volgende jaren zo uitgebreid worden, dat het verlies van de PM 6 ruimschoots werd goedgemaakt. De capaciteit van de PM 5 bedraagt dan bijna 25.000 ton karton per jaar. In een periode van economische groei, (1993) werd de Oostenrijkse papierfabriek Leykam-Murztaler gedeeltelijk overgenomen en veranderde de naam in KNP-Leykam. Dit bedrijf fuseerde in hetzelfde jaar met Bürhmann-Tetterode en VRG tot KNP-BT. KNP-Leykam was in 1996 de grootste producent van houtvrij gestreken papier in Europa, met een marktaandeel van 15% en bouwde in Gratkorn Oostenrijk de grootste Papiermachine ter wereld met een capaciteit van 560.000 ton per jaar. Ook de Koninklijke Nederlandse Papierfabriek (KNP) is een niet meer bestaand bedrijf. In 1997 werden de papieractiviteiten van KNP-BT overgenomen door South African Pulp & Paper Industry (SAPPI). Onder deze naam worden de KNP fabrieken sinds 1998 voortgezet. SAPPI is ’s werelds grootste producent van houtvrij gestreken papier.
Foto:uit Papier in Nijmegen Luchtfoto van KNP - Nijmegen 12-08-1973 Sappi Nijmegen B.V. 1997 - Heden
Foto: Sappi papierfabriek aan de Ambachtsweg Sappi Nijmegen is onderdeel van Sappi Limited.
In minder dan tien jaar is Sappi van een houtproductiebedrijf in Zuid-Afrika
uitgegroeid tot de eerste wereldwijde producent van gestreken papier. Van elke vier vellen houtvrij gestreken papier in de westerse wereld, leveren zij er één. De Europese divisie van Sappi Limited, Sappi Fine Paper Europe is (evenals de Amerikaanse divisie) marktleider op het gebied van houtvrij gestreken papier. - Nederland: Maastricht en Nijmegen De productiecapaciteit in Europa ligt jaarlijks op zo’n 2,6 miljoen ton papier. De Papiermachine (PM 7). De laatste grote papiermachine is in 1971 opgestart, de PM 7. De Nijmeegse papiermachine is bijna 5 meter breed en startte met een productie van circa 35.000 ton per jaar papier voor elektrostatisch kopiëren en lichtdrukpapier (papier voor bouwtekeningen). Na drie jaar (1974) onderging hij een eerste ingrijpende ombouw voor de productie van o.a. xerografisch ongestreken papier. Vervolgens werden er in 1981 twee on-line coaters gebouwd voor het vervaardigen van gestreken papier. In 1983 werd de lijmpers vervangen door een precoater. Vanaf 1991 werd de machine omgebouwd om de snelheid te verhogen tot
boven de 1000 meter per minuut. Per dag geeft dat het resultaat van ± 1400 km papier (5 meter breed), een baan van Nijmegen tot Spanje (Barcelona). Eindproduct. Het eindproduct dat Sappi Nijmegen aflevert is hoogwaardig, houtvrij, tweezijdig gestreken papier. Dit papier van hoge kwaliteit wordt onder meer gebruikt voor glossy magazines zoals Vogue en Elle, kleurenfolders van luxe auto's en fotoboeken van onder meer Olympische Spelen en Wereldkampioenschappen voetbal. Het papier dat Sappi produceert heeft de merknaam Royal Roto, de 'standaard’ in Europa voor rotatie drukwerk. Royal Roto is leverbaar in Matt, Silk en Brilliant Plus in gramgewichten van 90 tot 170 gram per m². De belangrijkste grondstoffen voor de papierproductie zijn cellulose en krijt. Het merendeel van de grond- en hulpstoffen wordt per schip aangevoerd. Het papierproductieproces is onder te verdelen in de stofvoorbereiding, de productie van gestreken papier op rollen op de papiermachine en de nabewerking van de papierrollen. Stofvoorbereiding.
Papierproductie.
De huidige PM 7 met een etmaalcapaciteit van ± 600 ton en een jaarcapaciteit van ± 240.000 ton Nabewerking.
Hierna volgt de rolleninpakmachine die de rollen verpakt.
Afvoer eindproducten.
Bedrijfsgegevens. Productiemomenten tussen 1908 – 2008 te Nijmegen |
||||
| Jaar | PM | Breedte in cm | Personeel | Productie in tonnen |
| 1909 | 1 | 160 | 35 | 748 |
| 1911 | 1-2 | 178 | 77 | 2.108 |
| 1922 | 1-2-3 | 200 | 190 | 4.695 |
| 1929 | 1-2-3-4 | 200 | 278 | 6.420 |
| 1957 | 1-2-3-4-5 | 282 | 425 | 17.000 |
| 1963 | 1-2-3-4-5-6 | 282 | 525 | 23.000 |
| 1973 | 5-6-7 | 485 | 582 | 53.000 |
| 1981 | 5-7 | 485 | 625 | 81.439 |
| 1987 | 5-7 | 485 | 650 | 144.000 |
| 2008 | 7 | 485 | 210 | 240.000 |
|
PM-1: Ivoorkarton - Vloeipapier - Lampenkappenpapier - Tekenpapier PM-2: Bankpost - Schrijfpapier - Offsetpapier PM-3: Postzegelpapier - Chequepapier - Hollerithpapier - Initatiekunstdruk PM-4: Zuurproef/Diazopapier - Illustratiedruk - Offset PM-5: Hollerithpapier - Drinkbekerkarton - Diazopapier - Ivoorkarton - Opticote - Forticote - Beternatuurkarton - GMC karton PM-6: Briefkaartenkarton - Offset - Diazopapier - Beternatuurkarton - Opticote - Forticote PM-7: Offsetpapier - Diazopapier - Xerografichepapier - Gestreken papiersoorten.
Overzicht periodes:
N.V. Papierfabriek ‘Gelderland’ van 1908 - 1963 N.V. Papierfabriek ‘Padalarang’en ‘Letjes’ 1921 - 1963 Gelderland – Tielens Papierfabrieken 1963 - 1972 KNP Nijmegen B.V. 1972 - 1997 Sappi Nijmegen B.V. 1997 - heden
Bronnen:
-Ibis-Nieuws ter gelegenheid van het 70 jarige bestaan 1908 – 1978 -Papier in Nijmegen verscheen in 1988 ter gelegenheid van het 80 jarige bestaan van KNP Nijmegen samengesteld door Dr. G.C. Linssen -Ibis-Nieuws ter gelegenheid van 50 jaar Ibis- Nieuws in 1991 -Regionaal Archief Nijmegen (RAN) -Wikipedea, de vrije encyclopedie -Koninklijke VNP (Koninklijke Vereniging van Nederlandse Papier- en kartonfabrieken) -Sappi Nijmegen B.V. Henk Hendriks Nijmegen, September 2010 Reactie 1: Herbert Adam, 28-02-11: Met de nodige herkenning scrolde ik door de fraaie site. Tot mijn
verbazing zag ik bij de bronnen niet genoemd de archieven van Gelderland, Gelderland-Tielens en Padalarang die bij Gelders Archief in
Arnhem berusten en die ik (mede heb) geïnventariseerd (Destijds sprak ik |
||||
Als handelmerk en handelsnaam voerde de ‘Gelderland’ de IBIS. De Ibis is een vogel, die aan de oevers van de Nijl leeft tussen het riet, dat daar in grote overvloed voorkomt. Dit riet heet papyrus en is vele eeuwen geleden als eerste grondstof gebruikt voor de fabricage van papier. De naam “papier” is dan ook hiervan afgeleid.
Bedrijfsproces.
