© Henny Fransen; Digitale bewerking 28-09-2011 Mark van Loon/Stichting Noviomagus.nl

Het Willemskwartier tussen 1950 en 1960
Een Nijmeegse volkswijk in onze jeugdjaren

door Henny Fransen

Inleiding
Architectuur en stedenbouwkundige opzet
Sociaal-economische ontwikkelingen
Winkels en woningen
Bouwkundige aanpassingen
Dagelijks leven
Media
Verkeer
Sociale netwerken
Inkomsten en uitgaven
Ontspanning en vrije tijd
Onderwijs
BEWONERS PER RING
Het Willemskwartier in cijfers
Afkortingen
Bronnen

Uw reacties op dit artikel vermelden we graag op de bijbehorende REACTIEPAGINA.

REAGEER

Inleiding

Het Willemskwartier in de jaren vijftig. De tijd dat de kruidenier nog een potlood achter het oor droeg en het touwtje uit de brievenbus hing wanneer de bewoners niet thuis waren en de melkman of huurophaler werd verwacht. Onze grootouders, ouders en verschillende ooms en tantes woonden in de wijk en ook mijn vrouw is er geboren en opgegroeid. Toen ik in 1971 bij Woningvereniging Nijmegen ging werken, behoorde de wijk tevens tot mijn werkomgeving. Voor de inwoners van het Willemskwartier nam ik als uitgangspunt het jaar 1959, vóór de omwenteling van de jaren zestig, die gepaard ging met democratischer verhoudingen binnen de samenleving, een toename van de arbeidersjeugd aan het middelbaar en hoger onderwijs en de ontwikkelingen naar een welvaartsstaat. Met veel plezier heb ik dankzij de toenmalige directie en collega’s van Woningvereniging Nijmegen en de huidige directie en medewerkers van Portaal gebruik mogen maken van bronnen uit het Oud Archief van woningvereniging Nijmegen. Verder heb ik vooral gebruik gemaakt van bronnen uit het Regionaal Archief Nijmegen. Dit onderzoek heeft mij een beter inzicht gegeven in de jaren tussen 1950 en 1960 tijdens mijn jeugd in het Willemskwartier. Een periode van wederopbouw en jarenlange bestedingsbeperking, maar ook van een langzaam stijgende economie met uitzicht op een toenemende welvaart.

Naast een flink aantal beroepen in de bouw en nevenbedrijven viel mij een evenredig aantal fabrieksarbeiders op in het Willemskwartier. Achteraf niet zo vreemd in een tijd dat de industrie een grote bloei doormaakte en de wijk omringt was met fabrieken in de metaal,- schoen,- kleding,- papier,- chocolade,- en wasmiddelenindustrie. Omdat de regering zich bij het stichten van volkswoningen op het standpunt stelde dat belanghebbende industrieën moesten bijdragen in de kosten van rente en aflossing, waren met fabrikanten uit de omgeving contracten afgesloten, waarbij in ruil voor hun bijdragen woningen voor het personeel beschikbaar werden gesteld. De woningen aan de Ruusbroecstraat 2 t/m 24B en Tollensstraat 133 t/m 155 werden voor het huisvesten van fabriekspersoneel in 1936 aan de nabij gelegen Export Papierfabriek verkocht. De woningvereniging houdt in de vijftiger jaren ook woningen voor spoorwegpersoneel beschikbaar, zodat er nogal wat conducteurs, machinisten, rangeerders en seinhuiswachters in de wijk wonen. Ook werken er heel wat bewoners in de bouw en nevenberoepen, zoals timmerlieden, metselaars, opperlieden, stukadoors, loodgieters, elektriciens, schilders en enkele terrazzowerkers, die tijdens de wederopbouw van de stad en de bouw van uitbreidingswijken in het Heseveld, de Kolpingbuurt, de Hatertse Hei en de Kanunniken- buurt in Brakkestein volop werkgelegenheid vinden. Van de zestig vaklieden in dienst van woningvereniging Nijmegen ten behoeve van het onderhoud wonen er een twintigtal in de wijk. Naast winkels aan hoofdwegen als de Willemsweg en Groenestraat, waar bakkerijen, slagerijen, groentewinkels en drogisterijen te vinden zijn, wonen er vele kleine zelfstandigen binnen de wijk, waaronder kleermakers, schoenmakers, kruideniers, melkslijters, marktkooplieden en vishandelaren. Incidenteel voorkomend zijn beroepen als kinderwagenbekleder, klompenmaker, kuiper, sigarenmaker en glasblazer. Onder de lichamelijk zware beroepen komen grondwerkers en een aantal kolensjouwers voor. Tot slot viel mij de extra inwoning op in de over het algemeen kleine woningen van het Willemskwartier in een periode waarin de woningnood naar een hoogtepunt steeg. Naast de 1454 hoofdbewoners met hun gezinnen bleken er 296 personen (ongeveer 20 %) als extra inwonend geregistreerd te zijn. Het grote gebrek aan (betaalbare) huurwoningen maakte dat jonge gezinnen noodgedwongen bij ouders en schoonouders inwoonden, mede omdat zij van hun bescheiden weekloon geen hogere huur dan acht tot tien gulden in de week konden betalen.

Architectuur en stedenbouwkundige opzet

Tussen 1917 en 1925 werd in het Nije Veld ten zuiden van het Nijmeegse stadscentrum in opdracht van Woningvereniging Nijmegen een arbeiderswijk in tuinstadarchitectuur gebouwd. In een buurt met dichtersnamen, ingeklemd tussen de spoorlijnen naar Den Bosch en Venlo, in het westen begrensd door de terreinen van Transformatorenfabriek Willem Smit en het zuiden door de Groenestraat, kwamen naar stedenbouwkundig ontwerp van architekt J. C. Hermans ruim 1450 volkswoningen tot stand, waarbij de Willemsweg de centrale as vormde met haaks daarop de Thijmstraat en de Da Costastraat. In 1917 werden de eerste 57 huizen van een complex van 164 woningen aan de Willemsweg opgeleverd. In 1922 waren er in het westelijk deel van de wijk 610 volkswoningen gebouwd. Tussen 1922 en 1925 kwam ook het oostelijk gedeelte van de wijk tot aan de Beltweg, de latere Tollensstraat, gereed. De voor dit doel door woningvereniging Nijmegen in 1919 opgerichte timmerloods op het pleintje van de Willemsweg, waar ramen en kozijnen voor de nieuwbouw werden gemaakt, werd in augustus 1925 weer afgebroken, waarna de werklieden voor het onderhoud aan de woningen werden ingezet en onder leiding van opzichter Budel een nieuwe werkplaats aan de Dr. Schaepmanstraat 47 kregen toegewezen.

Het afscheid van de timmerloods van Woningvereniging Nijmegen op de Willemsweg in augustus 1925

Door de stedenbouwkundige opzet van de wijk, grotendeels bestaande uit eengezinswoningen met een tuin, verspringende huizenblokken en besloten pleinen met poortwoningen aan het Beetsplein en het Potgieterplein - in de tweede wereldoorlog vernietigd en niet meer herbouwd - ontstond er veel ruimte voor ontmoeting en gemeenschappelijke activiteiten. Op het Beetsplein, Potgieterplein en het plein aan de Brederostraat, waar in 1939 schuilkelders voor dreigend oorlogsgevaar werden gegraven, kwamen na de Tweede Wereldoorlog wijkvoorzieningen en speelgelegenheden voor de jeugd. Op het plein van de Brederostraat werden twee zandbakken gemetseld en in 1957 werd op het Potgieterplein een Don Boscohuis als wijkgebouw voor de omringende buurt gebouwd. De bouwblokken, die langs de Groenestraat en Tollensstraat de wijk als een lint omsloten, maar binnen de wijk vooral ringvormig van opzet waren, gaven door hun grote verscheidenheid aan woningtypen en variaties aan dakhellingen een levendig aanzien aan de wijk. Op enkele plaatsen werden de gevels door hoektorens onderbroken, zoals dit bij Dr. Schaepmanstraat 30 en 38 en op Willemsweg 228 het geval was.

Sociaal-economische ontwikkelingen

De jaren tussen 1950 en 1960 waren vooral de jaren van het herstel van de economie en de wederopbouw. Voor het eerst was er een Rooms - Rode regering, die onder leiding van Drees tot 1958 aan het bewind zou blijven. Nederland werd lid van de NAVO en werkte actief aan de samenwerking in Europa. Met een strak gevoerd loon-, en prijsbeleid probeerde de regering een herhaling van de massale werkloosheid in de jaren dertig te voorkomen. Dit werd mede gestimuleerd door het bevorderen van de emigratie. In de magere jaren veertig en begin jaren vijftig trokken dan ook tienduizenden gezinnen naar Canada, Australië en Nieuw Zeeland in de hoop op een betere toekomst. Door de toenemende mechanisatie van de productie en de verbetering van de infrastructuur steeg de arbeidsproductiviteit. Per persoon werd er door de werknemers meer geproduceerd, maar de lonen bleven de achter bij de gestegen economie. De overwaarde werd gebruikt voor nieuwe investeringen en voor de ontwikkeling van een stelsel van sociale voorzieningen. In die jaren kwamen de Werkloosheidwet, de Algemene Ouderdomswet en de Weduwen en Wezenwet tot stand. Een ontwikkeling van een welvaartsstaat die begon in de jaren vijftig en uitgroeide tot een verzorgingsstaat in de jaren zestig. Na een jarenlange loonmatiging dwongen de vakbonden midden jaren vijftig een reële loonsverhoging van 6% af, waardoor de arbeiders voor het eerst een aandeel in de economische groei kregen. Het gemiddelde bruto uurloon van een mannelijke industriearbeider was in 1949 nog f 1,01. In 1960 was dit intussen gestegen tot f 2,13. De lonen zouden blijven stijgen met een loonexplosie in 1964. Maar in die stijging zat wel een stuk inflatie, want in tegenstelling tot de lonen werd de koopkracht tussen 1950 en 1970 niet verdubbeld, maar nam deze met 55 % toe. De werkloosheid was laag in die jaren. Tussen 1950 en 1960 kwamen er een half miljoen banen bij en ofschoon de werkgelegenheid in de landbouw terugliep, nam deze in de industrie sterk toe. Veel ouders en kinderen uit het Willemskwartier werkten dan ook in omliggende fabrieken zoals de Transformatorenfabriek Willem Smit en de Chocoladefabriek van Dungen aan de Groenestraat, de ASW Apparatenfabriek en de Swift Schoenfabriek aan de Muntweg, de Tricotagefabriek Muller & Co en de Export Papierfabriek aan de Tollensstraat, de Cartonnagefabriek van Kilsdonk en de Zeepfabriek Dobbelmann in Bottendaal, en de Splendor Gloeilampenfabriek aan de Sint Annastraat. Naast de arbeid van mannen en vrouwen in fabrieken werd er door meisjes en vrouwen uit het Willemskwartier ook in de kleinere ateliers in de omgeving gewerkt, zoals Confectieatelier Bendien aan de Groenestraat en Regenkledingatelier De Kievit aan de Sint Hubertusstraat, waar de meisjes als modinette hun brood verdienden. Zodra de leeftijd van veertien jaar was bereikt, mocht men met een vergunning van het stadhuis gaan werken. Heel wat jongens en meisjes uit het Willemskwartier gingen op die leeftijd al aan de slag, mede om de financiële thuissituatie te ondersteunen.

De ASW apparatenfabriek aan de Muntweg in de jaren vijftig

In 1950 volgden slechts 19% van de 18- tot 20-jarigen in Nederland een middelbare schoolopleiding. In 1965 was dit percentage gestegen tot 31 %. De groei van de welvaart werd het eerst zichtbaar door de aanschaf van moderne industriële producten. Eerst kwam er een stofzuiger, daarna een wasmachine en een koelkast. Ook het consumptiegebruik nam in die jaren toe. Het bierverbruik verdubbelde per hoofd van de bevolking en het aantal sigaretten steeg zelfs met 62%.

Winkels en woningen

De grootste gedeelte van de wijk bestond uit kleinere eengezinswoningen met een bescheiden voorkamer, die door middel van schuifdeuren was verbonden met de achtergelegen woonkamer waar het gezin gewoonlijk huisde. De verdieping kende twee of drie slaapkamers en een kleine vliering. Aan het zuidelijk gedeelte van de Willemsweg en de Groenestraat werden voor de middeninkomens 70 kleine middenstandswoningen met vier slaapkamers gebouwd. In de tussen 1910 en 1920 gebouwde particuliere woningen en winkels boven aan de Willemsweg waren in de vijftiger jaren slagers als Hoogeveen, Gotsschalk en Etman, maar ook bedrijven als Banketbakkerij Kosters, Drogisterij De Toko, Rijwielhandel Ernst, een filiaal van De Gruijter, C. Jamin, de meubelzaak van de GAFO en de groentewinkel van de Kleijn te vinden. Bij de bouw van de volkswoningen werden ook dertien winkelpanden gebouwd, waarvan op de Willemsweg in de jaren vijftig Vishandel Losekoot, Speelgoedartikelen Koets, Slagerij Coenen, Bakkerij Eureka en Drogisterij De Vijzel bekende adressen waren. In het westelijk deel van het Willemskwartier waren drie winkelpanden gebouwd. Tegenover het plantsoentje aan de Dr. Schaepmanstraat bij de huisnummers 32 en 36 waren de winkels van slagerij Jacobs en de Coöperatie te vinden. In de Pootstraat op nummer 16 bevond zich de melkwinkel van de familie Vermeulen.

Veel kleine ondernemers hadden hun voorkamer als winkel ingericht. Voorbeelden hiervan waren melkhandel Arts aan de Spieghelstraat 26, het winkeltje voor groente, fruit en snoep van Kwakernaat aan de Willemsweg 276, de ijsverkoop van Harry en Theodora v.d. Berg aan de Bilderdijkstraat 5 en het sigarenwinkeltje van Beemer op de hoek van Willemsweg 228. Verschillende typen eengezinswoningenhuizen hadden naast een hoge schouw in de woonkamer een lage marmeren schoorsteenmantel in de aangrenzende voorkamer. Daarvoor stond een potkachel of kolenhaard met ernaast de kolenkit. In de winter met een houten rekje eromheen waarop het wasgoed te drogen hing. Veel woningen waren groepsgewijs op een watermeter aangesloten, zodat bij vorst en het afsluiten van de hoofdkraan meerdere woningen tegelijk werden afgesloten. Alleen winkels en kleine bedrijven hadden vanwege het grotere watergebruik al vanaf 1921 een eigen watermeter. De verdieping bestond uit twee of drie slaapkamers met een houten balkzoldering. Vanaf de overloop was de open vliering met beschoten kap te zien. De bovenwoningen hadden naast het woongedeelte op de eerste verdieping meestal twee slaapkamers op de tweede etage met een ruime voorzolder om de was te drogen. De aan de achtergevel uitgebouwde keuken met granieten aanrecht had een koudwaterkraan boven het aanrecht Het gascomfoor was met een rode rubber slang aangesloten op een gaskraan waaruit het uit kolen gefabriceerde mijngas van de gasfabriek aan de Nieuwe Marktstraat stroomde. Voor het stoven van gerechten werd een petroleumstel gebruikt, waarvoor olieman Gerrit Ritmeijer van het Beetsplein 1 de brandstof leverde. Een elektrische koelkast ontbrak nog in die jaren. Melk - in die jaren sterk gepromoot door acties als ‘Met Melk Meer Mans’ - en vleeswaren werden dagelijks vers ingekocht en het seizoenfruit werd in weckflessen bewaard voor de wintermaanden. Ook winkels kenden nog geen elektrische koeling. De koelcellen van de slagers werden met ijsstaven gekoeld, die regelmatig door de ijsfabriek werden vervangen. Door het ontbreken van een warmwater- installatie was er nog geen bad of douche. Jongere kinderen werden wekelijks in de teil met sodawater gewassen, totdat zij oud genoeg waren om zichzelf te baden of naar het badhuis aan de Tulpstraat te gaan.

Bouwkundige aanpassingen

Na het herstel van oorlogsschade aan muren, daken en vensters kwamen in de vijftiger jaren de eerste bouwkundige woningverbeteringen tot stand. Het inpandige toilet bevond zich bij de meeste woningen in de uitbouw aan de achterzijde van het huis, maar bij een aantal kleinere woningtypen was deze in een hoek van de keuken gebouwd. In 1955 werd na een petitie van huurders uit het Willemskwartier in zes woningen aan de Spiegelstraat een begin gemaakt met het verplaatsen van het toilet uit de keuken naar de uitbouw aan de achtergevel, waarna deze werd voorzien van een waterspoeling. In datzelfde jaar kocht de woningvereniging van de gemeente voor één gulden per vierkante meter een grondstrook in de Schonckstraat, om voortuintjes te kunnen aanleggen in verband met de bouw van de Fatimakerk aan de overzijde van de straat. In 1957 werden bij 44 woningen aan de Hofdijkstraat de keukens en toiletten verbeterd, waarvoor de huur met 75 cent per week werd verhoogd. In 1958 werden 33 huizen aan de Brederostraat op deze wijze gerenoveerd en in 1959 kwamen 29 woningen aan de Ruusbroecstraat, de Ds. Ter Haarstraat en de Maerlantstraat aan de beurt. Van de bestaande voortuinen in de wijk waren intussen de oorspronkelijk ijzeren hekwerken met gaas verwijderd om plaats te maken voor lage bakstenen muurtjes met ezelsruggen. Ook werden er door de woningvereniging steeds meer schuurtjes in de achtertuinen geplaatst voor het bergen van fietsen.

Op 30 november 1957 werd de nieuwe Fatimakerk ingewijd

Dagelijks leven

Op de maandagse wasdag hadden de huisvrouwen via de achtertuinen contact met elkaar. Bij mooi weer buiten aan de tobbe, waar het wasgoed met de schrobber op het wasbord werd gereinigd. Traplopers en vloermatten werden over een kloppaal of waslijn gehangen en met de mattenklopper uitgeklopt, totdat tegen het einde van de jaren vijftig de eerste vaste vloerbedekking kwam, het JABO-tapijt. Slechts winkels en enkele ondernemers in de wijk hadden een telefoon. Een telefoongesprek werd uitgesteld tot een geschikt moment, waarbij meestal gebruik werd gemaakt de dichtstbijzijnde openbare telefooncel aan de rand van de wijk, op de Groenestraat bij Willem Smit, bij de Sint Annastraat, of op de Graafsebrug bij het Peemankeetje. Voor een spoedtelefoontje naar de huisarts werd de buurtwinkel of de dichtstbijzijnde buurtbewoner benaderd die over een eigen toestel beschikte. Zo konden de bewoners uit de Bilderdijkstraat en omgeving hiervoor bij van Laanen aan de Bilderdijkstraat 23 terecht. In 1956, toen de telefoon voor particulieren nog een statussymbool. was, waren er 7 telefoons op 100 huishoudens. In 1960 was dit aantal intussen opgelopen tot 9 telefoons per 100 huishoudens. Voor boodschappen aan huis werden briefjes aan de slagersknecht of bakkersjongen meegegeven. Voor een reparatie aan de woning meldden de bewoners zich bij de werkplaats van de woningvereniging aan de Dr. Schaepmanstraat, waar opzichter Oosterlaak elke middag tussen half twee en twee uur spreekuur hield. De straat, waardoor nog zelden een auto reed, was het speelterrein van de kinderen. De bakker ging met zijn hoge bakkerskar en rieten broodmand dagelijks langs de deuren, de slagersjongen met zijn mand voorop de fiets, de groenteman en schillenboer kwamen nog met paard en wagen langs. Voor middenstanders uit de buurt die voor hun handel de straat opgingen, was er in 1927 een wagenstalling aan de Bilderdijkstraat gebouwd.

Tussen de woonblokken met de huisnummers 12 en 14 gaf een groene poort toegang tot de houten stalling, waar een groentewagen, petroleumwagen, bakkerswagen, viskar of melkwagen en tevens een paard kon worden gestald. In de vijftiger jaren maakten ondermeer ijsverkoper van den Berg van Bilderdijkstraat 5 en vishandelaar van Uden van Bilderdijkstraat 6 gebruik van deze wagenstalling. Th. v.d. Berg uit de Dr Schaepmanstraat 6 gebruikte de stalling voor de verkoop van zijn groente en fruit. De ambtenaar van de Openbare Nutsbedrijven ging nog lopend door de wijk om de muntjes voor het verbruikte gas en elektriciteit te innen. Ook de huurophalers van de woningvereniging zoals Wardenier en Mast, later opgevolgd door de heren Steens, v.d. Berg en Heijsen, liepen met een leren tas over de schouder wekelijks de huizen af. Wanneer bewoners afwezig waren, hing er vaak een touwtje uit de brievenbus zodat de huurbaas toch het klaargelegde huurbedrag kon innen en de huurkaart aftekenen. Veel voordeuren zaten overdag niet op slot, zodat de deur overdag gewoon met de klink van buitenaf geopend kon worden. Jongens speelden met knikkers in de zandstroken tussen de bomen, hielden wedstrijden met de katapult of liepen naar de Graafsebrug om te kijken hoe locomotieven vanuit de loods aan de spoorkuil bij de Tollensstraat op stoom werden gebracht, terwijl meisjes touwtje sprongen, hinkelden, op hun Hudora-rolschaatsen wedstrijden hielden of in hun pettycoat heupwiegend met een hoelahoep in de weer waren, Op de diverse pleinen en straten in de wijk werd straatvoetbal gespeeld. Soms werd de wijk opgevrolijkt door de klanken van het draaiorgel van het Labrehuis, of door de opgewekte marsmuziek van de Swift Harmonie, die met de Borsoi (langharige Hazewind) voorop de stoet van tijd tot tijd door het Willemskwartier trok.

De Swiftharmonie trok ook regelmatig door het Willemskwartier

Elk voorjaar geurden opnieuw de seringen in de tuinen van het Willemskwartier, in de zomer gevolgd door de heerlijke zoete geur van lindebomen. Vanuit Chocoladefabriek van Dungen aan de Groenestraat, waar de Mekka’s en Jamaica rumbonen werden gemaakt, waaide tijdens zuidelijke wind een weeë chocoladegeur over de wijk. De indringende zwaveldamp die Transformatorenfabriek Willem Smit van tijd tot tijd uitstootte, dwong bewoners in de directie omgeving hun ramen te sluiten, maar zij konden de etsende werking van de bijtende stoffen in het glas niet voorkomen.Wanneer er een ruit vervangen moest worden, viel deze door zijn helderheid onmiddellijk op tussen de overige mat uitgeslagen ruiten. De dagen hadden veelal een vast ritme en eetpatroon. Maandag was wasdag, woensdag gehaktdag en vrijdags stond er in het overwegend katholieke Nijmegen vis op het menu. Dan trok visboer Sewalt met zijn handkar door het Willemskwartier, waar hij Hollandse Nieuwe, schol, kabeljauw en gestoomde makrelen verkocht.

Media

Naast het dagelijks nieuws, dat door dagbladen als De Volkskrant, Het Nijmeegs Dagblad of de Gelderlander trouw aan huis werd bezorgd, speelde de radio in het verzuilde Nederland nog een grote rol. Naast het duurdere radiotoestel met een eigen ontvangst kwam rond 1925 de kabelradio tot stand. In het Willemskwartier werd deze door de Nijmeegse Radio Centrale van radiohandelaar Dekker en zijn compagnon Hendriks, die een winkel hadden aan de Willemsweg 98, in 1928 aangelegd. De exploitatie van deze abonnementsradio deden zij in de beginjaren nog zelf, maar later kwam deze in handen van de PTT. In de jaren vijftig werd van de kabelradio met zijn vier keuzezenders nog volop gebruik gemaakt. Radioprogramma’s als ‘Kleutertje Luister’, ‘Moeders Wil is Wet’ en ‘De Groenteman’ gaven ontspanning en advies bij opvoeding en huishouding. De avonden gaven voor het hele gezin vertier door programma’s als De Familie Doorsnee, De Bonte Dinsdagavondtrein of een spannend hoorspel van Paul Vlaanderen. Zondagsmiddags om één uur werd door Mr. G. B. J. Hilterman “De toestand in de wereld” besproken, gevolgd door een boekbespreking en het “Radioprentenboek” voor de jeugd. In 1955 kwam er voor het eerst een programma voor de oudere jeugd “Tijd voor Teenagers”. In fabrieken en bouwbedrijven werd het werk ‘s ochtends veraangenaamd door het programma Arbeidsvitaminen. Omstreeks diezelfde tijd verschenen de eerste antennes voor TV ontvangst op de daken van het Willemskwartier. Op 2 oktober 1951 vond op initiatief van Philips de eerste TV uitzending in Nederland plaats. In datzelfde jaar werden ook de eerste 150 TV toestellen door de Nederlandse bevolking aangeschaft. In 1957 was dit aantal intussen opgelopen tot 120.000 en werd er wekelijks naar 12 uur zendtijd gekeken Op de vrije woensdagmiddag vonden kinderen elkaar bij gastvrije buren met een TV toestel, om op de enige Nederlandse zender in zwart-wit naar Dappere Dodo, Pipo de Clown of Swiebertje te kijken. Een moderne Philips radio kostte in die tijd f 438,- een Erres Top televisie f 895,-

Verkeer

In de loop van de jaren vijftig begon langzaam het verkeer te veranderen. Het geknars van de ijzeren wielbanden van handkarren en het geklepper van paardenhoeven op de straatstenen werd geleidelijk minder en tussen de grote groepen fietsers die elke morgen naar hun werk gingen mengden zich steeds vaker een Solex, Birini, Simplex, Sparta of Batavusbromfiets. In 1949 reden er in Nederland ongeveer 4000 bromfietsen rond. In 1954 was dat aantal al opgelopen tot 400.000. Voor een nieuwe brommer moest lang worden gespaard. In maart 1955 werd de populaire Solex bromfiets met tien gulden in prijs verlaagd, waardoor deze nog f 333.- kostte. Met de toename van het gemotoriseerd verkeer nam ook het verkeersgeruis toe, want de Volkswagen van Carel Teunissen, geparkeerd voor zijn woning aan de Dr. Schaepmanstraat 45 was niet langer meer de enige auto in de straat.

Tussen 1950 en 1960 steeg het aantal personenauto’s in Nederland van 139.000 naar 522.000, waardoor ook het aantal rijschoolhouders was toegenomen. Enkele wijkbewoners verlieten na jaren hun oude beroep en begonnen een eigen autorijschool, zoals van Uden uit de Bilderdijkstraat 6, die later naar de Groenestraat verhuisde. In 1956 kostte een autorijles gemiddeld 6 gulden. Voor een motorrijles moest toen 5 gulden worden betaald. Garage Moll aan de St. Annastraat, in 1956 overgenomen door Van den Bosch en Janssen, adverteerde in 1955 met een Hillman automobiel vanaf een prijsklasse van 5950 gulden. Een nieuwe Ford Taunus kostte een jaar later 5600 gulden. Voor een Ford Taunus van een jaar oud moest toen f 5000,- worden neergeteld. In 1956 kostte een vier jaar oude Opel Kaptain zo’n 2000 gulden en een Volkswagen uit hetzelfde jaar 2750 gulden. Door de toename van het autoverkeer werd in 1952 de Graafsebrug, die voor de oorlog nog uit één rijbaan bestond, verbreed. In 1954 werd er aan de De Genestetlaan een busremise voor de Zuid-Ooster geopend. Enige tijd later werden in opdracht van de Gemeente langs de Willemsweg, de Da Costastraat en de Dr. Schaepmanstraat zware ijzeren palen in de grond geplaatst, waaraan de lijnen van een trolleynetwerk werden bevestigd, zodat de trolleybus van lijn 4 zijn route vanaf de Goffert via het Willemskwartier naar het eindpunt Mariënbosch kon gaan afleggen.

Garage Van den Bosch en Janssen, voorheen garage Moll aan de Sint Annastraat

Sociale netwerken

Veel Willemskwartierders hadden elkaar via de buurtwinkel, de school, de kerk, de speeltuin, het wijkgebouw of het werk in de omgeving leren kennen. Grote bedrijven als Willem Smit en Schoenfabriek Swift hadden een personeelsvereniging met een eigen harmonieorkest, sportvereniging, mannenkoor, schaakvereniging of wandelclub. Het verstevigde de onderlinge band tussen het personeel en ook arbeiders uit de omliggende wijken leerden elkaar zo beter kennen. Een typisch voorbeeld van een met de wijk verbonden organisatie was woningvereniging Nijmegen. Timmerlieden, metselaars, opperlieden, loodgieters en schilders in dienst bij de woningvereniging en woonachtig in het Willemskwartier werkten zelf ook in de wijk, om vanuit hun werkplaats aan de Dr. Schaepmanstraat het dagelijks onderhoud aan de woningen te verrichtten. Soms meerdere generaties van één familie of gezin. Namen van vaklieden als van Schaik, van Keeken, Seuren, Resink, Mouton, Leenders of de Jager zijn naast vele anderen in het Willemskwartier van die tijd terug te vinden. Ook opzichter Oosterlaak woonde in de wijk, zodat hij bij calamiteiten als brand, storm of een ernstige lekkage ook na werktijd via zijn woning aan de Groenestraat 260 te bereiken was. Het jeugdwerk, dat in 1930 op initiatief van de predikanten Creutzberg en Barger voor de werkende jeugd van alle gezindten werd opgericht, bood in de jaren vijftig voor de jongeren uit het Willemskwartier sport en ontspanning. Vanuit De Haard en De Valkhorst aan de Groenestraat werden tijdens schoolvakanties wandeltochten naar de Heilig Landstichting en de Leemkuil gehouden. Vanuit de parochies ontstonden er ook contacten tussen de verschillende wijken. De kerk van Antonius van Padua en Sint Anna aan de Groenestraat was in 1910 temidden van landerijen gebouwd, toen wijken als Sint Anna, Hazenkamp en Willemskwartier nog gebouwd moesten worden. Toen deze wijken grotendeels waren voltooid, werd in 1925 een deel van de parochie afgescheiden ten behoeve van de Lourdeskerk. In 1946 richtte de Groenestraatskerk de Moedervereniging Sint Anna op, waar veel moeders uit de wijken Hazenkamp en Willemskwartier lid van werden en elkaar via gemeenschappelijke kerkdiensten, ziekenbezoek, gespreksgroepen en uitjes leerden kennen.

De inhuldiging met bruidjes van neomist Ruud Visker (in het zwart met bonnet) omstreeks 1955 op de Dobbelmannweg onder toeziend oog van pastoor Strijbosch

Wijkoverstijgende contacten kwamen ook tot stand door lid te worden van het jongens- of mannenkoor, de misdienaarsgroep, de verkennerijgroep Sint Joris voor jongens, of de meisjesgroep van Gidsen- en Kabouters, die eveneens met de Groenestraatsparochie was verbonden. Voor de in 1927 opgerichte parochie van Thomas a Villa Nova aan de Graafseweg lag de verbinding met het Willemskwartier minder voor de hand. De moeizaam tot stand gekomen kerk van de paters Augustijnen werd in 1930 ingewijd en was bedoeld voor de Rozenbuurt, Hatertseveldweg en een westelijk gedeelte van het Willemskwartier. In latere jaren werd de parochie uitgebreid met een deel van de Wolfskuil. Door de geografisch ongunstige ligging was de parochie door de spoorlijn Nijmegen - Den Bosch echter in twee delen gesplitst, waardoor het voor parochianen uit het Willemskwartier erg omslachtig was deze kerk te bezoeken. Een poging om de wijken met elkaar te verbinden door een extra overweg of voetgangerstunnel bij de Leliestraat mislukte, want toen de gemeenteraad hier in 1933 eindelijk mee instemde, weigerden de Spoorwegen hun medewerking. Toch bleven de gelovigen uit het Willemskwartier die tot de Villa Novakerk behoorden hun kerk en school aan de Azaliastraat nog lang bezoeken en werden ook Willemskwartierders lid van de verkennerij van St. Augustinus, de misdienaarsgroep of het mannen,- en jongenskoor, dat in de jaren vijftig onder leiding stond van de schoolmeester en dirigent Antoon van Leeuwen. Paulus Arendse was in die jaren pastoor van de Villa Nova parochie. Geleidelijk kozen echter steeds meer gezinnen uit het Willemskwartier voor de gunstiger gelegen kerk aan de Groenestraat. Door de sterke bevolkingsaanwas en met de stijgende woningnood gepaard gaande inwoning was de parochie van pastoor Strijbosch en zijn kapelaans Eras, Verhoeven, Jacobs en Bardoel veel te groot geworden om alle parochianen uit de wijken Hazenkamp en Willemskwartier te kunnen blijven bedienen.

Het Fatimakoor onder leiding van Herman Strooij in 1960. In het midden pastoor Hippolytus

Daarom kreeg de Capucijner pater Hippolytus Spliethof in 1951 van bisschop Mutsaerts van Den Bosch de opdracht om in het Willemskwartier een nieuwe parochie te stichten. In 1954 kon de bouwpastoor een huis aan de Groenestraat betrekken en een leegstaand deel van de Brandweerkazerne aan de Thijmstraat als noodkerk in gebruik nemen. Meteen werd er een groep van misdienaars gevormd en een Fatimakoor van mannen en jongens uit het Willemskwartier onder leiding van Herman Strooij samengesteld. Na een jarenlange tegeltjesactie voor de bouw van een nieuwe kerk kon op zaterdag 30 november 1957 de nieuwe Fatimakerk aan de Thijmstraat feestelijk worden ingezegend. Op 22 april 1959 werd door pater Ewald, Han Keijser en Ben Resink de Broeder Koenraad-groep met verkenners uit het Willemskwartier opgericht. Pastoor Hippolytus en de paters Ananias en Romboud, die in hun bruine pij en op blote voeten in sandalen de huisbezoeken in het Willemskwartier aflegden, waren ook actief in het Don Boscowerk. Zo was er in 1957 een houten Don Bosco huis op het Potgieterplein geopend, specifiek bedoeld voor het westelijk deel van het Willemskwartier waar verhoudingsgewijs meer gezinnen woonden die in een zwakkere sociaal-economische positie verkeerden. Door de paters werden daar veel activiteiten op geestelijk, sociaal en cultureel gebied georganiseerd. Zo werd er elke zondag een mis in het Don Bosco-huis opgedragen, werd er door de buurt carnaval gevierd en werden tijdens schoolvakanties vanuit het Don Bosco-huis verschillende activiteiten voor de jeugd georganiseerd.

Inkomsten en uitgaven

Het echtpaar van Keeken voor hun huis aan de Feithstraat 8 in 1954

In januari 1956 ontstond er in de Sociaal Economische Raad een discussie over een nieuwe loonronde om de achtergebleven lonen, de dreiging van een forse huurverhoging van 25 % en de premiebetaling voor de Algemene Ouderdomswet te kunnen opvangen, die in 1957 in werking zou treden. De spectaculaire huurverhoging werd gelukkig niet bewaarheid, want de regering besloot alleen de huren van bepaalde categorieën woningwetwoningen per 1 juli met 5 tot 10 % te verhogen. Zo kregen woningen met een weekhuur tot f 9,45 kregen géén huurverhoging. Woningen met een huur tussen f 9,45 en f 10,45 per week werden met 5% verhoogd en woningen met een huur boven de f 10,45 moesten 10% meer huur gaan betalen. Op 11 december 1956 werd bij Koninklijk Besluit vastgesteld dat met ingang van 1 januari 1957 de Algemene Ouderdoms Wet in werking zou treden. Een rijkspensioen als basisinkomen voor elke Nederlander van 65 jaar en ouder, zodat onbemiddelde ouderen voortaan niet langer afhankelijk waren van hun kinderen of de liefdadigheid van armenfondsen. Per 1 januari 1957 werd de AOW voor gehuwden op f 1404 per jaar vastgesteld, omgerekend f 27,-. per week. Zij die 65 jaar en ongehuwd waren ontvingen f 846 per jaar en hadden daarmee f 16,27 in de week te besteden.

De Bilderdijkstraat in 1952 met de in die tijd bekende ijscowagen van "DAVINO"
Een afkorting van "De Aangenaamste Versnapering In Nijmegen en Omgeving"

De vijftiger jaren kende een zesdaagse werkweek van 48 uur die gewoonlijk op zaterdag rond het middaguur eindigde, wanneer de baas of chef het loonzakje had uitgereikt met een weekloon dat in 1957 tot gemiddeld 70 gulden was gestegen. Desondanks moest er nog steeds zuinig worden geleefd. Het vakantiegeld werd dikwijls aan de wintervoorraad aardappelen en steenkool uitgegeven. De steenkool werd per mud (hectoliter) aangeleverd, zodat de kolensjouwers met zakken van hun eigen lichaamsgewicht op de rug (ca 70 kg) de brandstof naar het kolenhok in de kelder, de schuur of de zolder brachten. In januari 1956 betaalden men bij de Nijmeegse Brandstoffenhandel aan de De Genestetlaan voor een mud grove antraciet f 8,95. Voor fijne antraciet moest f 9,20 per mud worden betaald. Een mud eierkolen kostte f 6,95. Om met de kolenvoorraad uit te komen werd dikwijls maar één vertrek warm gestookt, waarvoor afhankelijk van de winterse kou zo’n twintig tot dertig mud kolen verbruikt werd. De dagelijkse boodschappen werden door moeders met kleine kinderen meestal bij een bekende kruidenier, slager, melkhandelaar, groenteman of bakker in de buurt gehaald. In januari 1955 adverteerde Bakkerij Eureka van de Willemsweg 209 met een boerenmik van 800 gram voor 38 cent. Voor een dergelijk brood met rozijnen moest toen bij hem 50 cent betaald worden. In 1956 kostte bij de Coöperatie een pond witte bonen 49 cent, een pot piccalilly 32 cent, een blik haring in tomatensaus 69 cent, een kandijkoek 54 cent en een ons schouderham 47 cent. Voor 250 gram macaroni moest 22 cent betaald worden en drie tabletten Lux toiletzeep kostte 89 cent. Een pak Brinta, ‘klaar in het pak’ kostte 56 cent, maar een liter levertraan voor extra weerstand in de wintermaanden maar liefst f 2,50. Een rol Verkade beschuit kostte 29 cent, een pak van 250 gram amandelspeculaas 57 cent en een pak speculaas voor op de boterham 37 cent. Een pakje Golden Fiction sigaretten kostte 80 cent. Vishandel Gerrit Losekoot van de Willemsweg 89 adverteerde in de Gelderlander van 31 oktober met 3 pond schelvis voor één gulden. Drie pond makreel kostte eveneens een gulden, drie pond schol f 1,20 en de nieuwe haring 20 cent per stuk. Slagerij Coenen van de Willemsweg 149 adverteerde eveneens in de Gelderlander. Op 4 oktober 1956 bood hij in een gezamenlijke advertentie met de familieslagerijen aan de Wolfskuilseweg 45 en de Oude Molenweg 145 de volgende vleeswaren aan: Varkenskarbonade voor f 1,74 het pond, biefstuk voor f 2,98 het pond, ossenhaas voor f 2,98 het pond, doorregen runderlappen voor f 1,78 het pond, varkenslever uit de vriezer f 1,47 het pond, soepvlees f 1,78 het pond, speklappen f 1,08 per pond, verse worst f 1,68 het pond, gehakt half om half f 1,23 het pond, dikke reuzel 58 cent en vers vet spek 78 cent het pond. 200 Gram palingworst was voor 55 cent in de aanbieding, voor 200 gram Saksische leverworst betaalde men eveneens 55 cent en 300 gram vette bloedworst kostte ook 55 cent. De laatste drie artikelen als een vleespakket tezamen kostte f 1,48. Eieren waren duur in die tijd. In 1955 was de prijs voor 100 eieren zelfs opgelopen tot f 17,95 , maar in maart 1956 werd de prijs gelukkig tot f 13,95 per 100 stuks verlaagd, zodat ook melkhandelaar Beeken deze voordeliger in zijn winkeltje voor Melk, Boter, Kaas en Eieren aan de Maerlantstraat 66 A kon verkopen. Voor volvette jonge kaas werd in die tijd 27 cent per ons betaald. Belegen kaas kostte 30 cent per ons en oude kaas 35 cent per ons. Een pak De Gruyters koffie Goudmerk van 250 gram kostte f 2,45. Voor Roodmerk moest f 2,22 worden betaald, voor Blauwmerk f 2,06 en Oranjemerk kostte f 2,88 per pak. Sommige bedrijven hadden naast hun winkel een bijkomende handel. Zo had groentehandelaar en marktkoopman van ’t Hullenaar uit de Spieghelstraat een handwagenverhuur bij zijn zaak, waar menig bewoner uit het Willemskwartier bij een verhuizing gebruik van maakte. Een pond zuurkool kostte toen 25 cent, de spinazie varieerde van 80 tot 89 cent het pond, andijvie van 72 tot 89 cent het pond en voor een pond sperciebonen moest f 1,12 worden betaald. Een bekend warenhuis was Pfeil aan de Groenestraat 193 en 195. Op 11 oktober 1956 prees dit warenhuis met ‘De uitsmijter van de week’ de volgende artikelen aan: Een warmwaterzak voor f 2,99,- een prima wasbord voor f 3,25,- een moderne kop en schotel voor 85 cent en grote bromtol met muziek voor 60 cent. Pfeils Sigarenmagazijn, dat eveneens bij het warenhuis was ondergebracht, adverteerde al eerder op 30 augustus met de volgende rookartikelen: een grote bolknak voor 19 cent, een knaksigaar voor 16 cent en de grote tuitknak kostte 13 cent. Buiten de dagelijkse boodschappen konden de bewoners van het Willemskwartier ook voor andere zaken in de buurt terecht: Bij kantoorboekhandel Hendrix aan de Groenestraat 237 was een katholieke leesbibliotheek met bruin gekafte boeken ondergebracht, maar tevens een postagentschap waar Willemskwartiers hun postzegels konden kopen, postwissels verzilveren of een telegram konden versturen. Bij fotohandel Verweij aan de Groenestraat 241 kon men voor al het fotowerk terecht.

Ontspanning en vrije tijd

De vakantie bestond uit slechts één week in de zomermaanden, naast algemene feestdagen als Kerstmis, Hemelvaart en Koninginnedag en enkele katholieke heiligendagen waaronder Aller Heiligen, Maria Tenhemelopneming en Sacramentsdag. In 1950 ging 18% van de totale bevolking op vakantie. In 1960 was dit toegenomen tot 30 %. De meeste gezinnen bleven tijdens vakanties in de buurt of gingen bij familie uit logeren. Tijdens vakanties en weekenden was het Goffertpark bij Willemskwartierders erg geliefd. Een speelwei en kinderboerderij, een kikkerbadje voor de peuters en het Goffertbad met zwembaden voor de oudere jeugd en volwassenen, dat in 1952 was geopend en aparte baden kende voor jongens en meisjes. Het Aloisiusgebouw achter de Groenestraat, bedoeld als parochiehuis en wijkgebouw, werd eveneens in de vrije tijd bezocht. Zo werden er parochiefeesten, St. Nicolaasfeesten, dansavonden en toneelvoorstellingen voor de wijk gehouden. Als bioscooptheater Corso kreeg het bekendheid door films van Stan Laurel en Olivier Hardy, Tarzan, Roy Rogers of Charley Chaplin.

Het meisjesbad in 1956. Het Goffertbad was tijdens vakanties erg in trek bij de jeugd

Onderwijs

Het openbaar lager onderwijs voor jongens en meisjes uit het Willemskwartier en de Hazenkamp werd gegeven op de school aan de Reestraat. Voor het Protestant Christelijk kleuteronderwijs was er de Agnes Reiniera – kleuterschool, gelegen aan de Groenestraat. De protestantse lagere school voor jongens en meisjes bevond zich aan de Hazekampseweg. Het katholiek lager onderwijs kende aparte scholen voor jongens en meisjes. Op de Sint Jansschool aan de Groenestraat 227 zaten vooral jongens uit het Willemskwartier die later een technisch beroep zouden leren en naar de ambachtsschool zouden gaan. De Sint Antoniusschool aan de Verlengde Groenestraat bevatte meer jongens uit middenstandsgezinnen afkomstig uit de Hazenkamp en Sint Anna, die later vervolgonderwijs op een kweekschool, HBS of Gymnasium zouden gaan volgen. Voor de katholieke meisjes waren er twee lagere scholen aan de Dobbelmannweg van de zusters van Onze Lieve Vrouw, genoemd naar de stichteres van de orde: Johanna de Lestonnac. De eerste meisjesschool speciaal voor meisjes van gezinnen uit de Hazenkamp en Sint Anna en gericht op hoger vervolgonderwijs. Op de tweede meisjesschool zaten vrijwel uitsluitend arbeidersmeisjes uit het Willemskwartier, waarbij het onderwijs vooral op huishouding en nijverheid was gericht. Naast het lager onderwijs op de Dobbelmannweg was er de Huishoud- en Muloschool Maria Virgo aan de Sint Hubertusstraat. Vanwege de afsplitsing van de Groenestraatsparochie met de Fatimaparochie werd in 1955 op de hoek van de Thijmstraat en Tollensstraat een nieuwe lagere school voor meisjes uit het Willemskwartier geopend, de Fatimaschool geheten.

De eerste klas van juffrouw Mies Dekkers van de Sint Jansschool in 1954

Onderwijs

Het onderwijzersteam van de Sint Jansschool bestond naast juffrouw Mies Dekkers van de eerste klas uit de meesters Rutten, Boekhorst, Courbois, van Reen, Jans en het hoofd der school meester van Steen. Bovenaan het schoolrapport stonden de cijfers voor gedrag, vlijt en godsdienst ingevuld. Naast de algemene vakken als Nederlandse taal, schoonschrijven, rekenen, aardrijkskunde en vaderlandse geschiedenis, waren vakken als kennis der natuur, zingen, tekenen en lichamelijke oefeningen onderdeel van het wekelijks lesprogramma. Godsdienstonderwijs in de vorm van kathechismus werd door kapelaan Eras van de Groenestraatskerk gegeven. In de vijfde en zesde klas werden lessen in de Engelse en Franse taal gegeven. Hoofd der school meester van Steen die de zesde klas onder zijn hoede had, doceerde tevens een uur kerklatijn aan zijn leerlingen. De hogere klassen kregen zwemles, waarvoor de klassen wekelijks in het Sportfondsenbad aan de van Beethovenstraat zweminstructies kregen. De schooluitjes bestonden uit een bedevaart per fiets naar Katwijk aan de Maas, gevolgd door een sportmiddag in de omringende weilanden. Het hoogtepunt van de schooltijd was het schoolreisje in de hoogste klas, wanneer de school per bus naar de hangars van Schiphol vertrok. Naast rijksvaccinaties op consultatiebureaus voor zuigelingenzorg, werd ook de schooljeugd regelmatig gecontroleerd en ingeënt. De tandzorg voor de jeugd was in handen van de schooltandarts, die met zijn tandartswagen periodiek het schoolplein opreed om klas voor klas de gebitten van de kinderen te controleren en zonodig te behandelen, waarbij menig scholier angstige momenten doormaakte In 1954 werd de schooltandarts op de Sint Jansschool geïntroduceerd, een gebeurtenis waarbij de hele school uitliep en vele ouders uit de omgeving toestroomden. Ter gelegenheid hiervan maakte hoofd der school meester Wim van Steen een rijm op de melodie ‘ Kom mee naar buiten allemaal’ om de kinderen op de reguliere tandverzorging voor te bereiden:

'De tandartswagen in de stad, wij hebben de eerste beurt gehad
Op onze speelplaats staat hij stil, het lijkt wel een duiventil
Kom op met boor en tang 2x De tandarts hij leven lang'

De introductie van de tandartswagen op de Sint Jansschool trok veel belangstelling

Vanwege de taalontwikkeling werd het thuis lezen gestimuleerd. Naast de katholieke boekhandel Hendrix aan de Groenestraat was er aan de Willemsweg 227 een openbare leesbibliotheek waar Willemskwartierders gebruik van maakten. Menig boek over Arendsoog en Witte Veder, Dik Trom of de Kameleon werd er door de jeugd geleend.

De Zuid-Ooster garage aan de De Genestetlaan in 1954

Zicht vanuit de R.K. kerk op de Groenestraat

Misdienaars en welpen op de Willemsweg

De trolleybus van lijn 4 reed vanaf de Goffert door het Willemskwartier naar Mariënboom

Locomotievenloods in de spoorkuil aan de Tollensstraat in 1956

Openbare bibliotheek Willemsweg 227

De Willemsweg gezien vanaf de Graafsebrug. Rechts op het talud is het gemeentelijk urinoir te zien. Daarachter het bekende houten Peeman-keetje