© copyright Jan Brauer, Digitale bewerking; Henk Kersten/Stichting Noviomagus.nl

Hent Giesbertz (1883-1973), 

kolen uit Hees en het verdwenen landgoed Manheim

Er bestond in Nijmegen in de vorige eeuw nog een andere kolenhandel met de naam Giesbertz. Het gaat om de zaak van Johannes Josephus’ jongere broer: Hendrik, oftewel Hent Giebertz (1883-1973). Dit verhaal van oude landgoed Manheim aan de Bredestraat in Hees, waar Hent Giebertz zich in 1932 vestigde, verscheen in december 2006 in de Stenen Bank, het kwartaalblad van de Vereniging Dorpsbelang Hees en werd geschreven door historicus Jan Brauer.

Landgoed Manheim nabij Hees op een plattegrond uit 1879.

Manheim: nog zo’n markante naam op oude kaarten van Hees. Het landgoed Manheim lag ruim driehonderd jaar op de hoek Bredestraat - Oscar Carré-straat, waar nu een rijtje 60-er jaren woningen (nrs 32 – 44) staat. Henriëtte Giesbertz (86) kwam er in 1932 als klein kind vanuit de stad te wonen en vertelt met liefde over het huis en vooral de tuin. Haar vader Hent (Hendrik) Giesbertz dreef er een boerenbedrijf en een kolenhandel met zijn acht dochters en drie zonen. Ze maakte ook het einde van dit markante landgoed mee.

‘Grootvader had een slepersbedrijf, zeg maar transportbedrijf, en ook een boerderij midden in de stad aan de Steenstraat. Mijn vader had aan grootvader moeten beloven dat hij deze zou overnemen. Dat deed hij braaf, maar op een gegeven moment is hij er kolen bij gaan doen. Dat deden wel meer boeren in die tijd. In 1908 is mijn vader getrouwd met Everdina Peters, ze kregen acht dochters en drie zonen.'

In 1906 trouwt Hent Giesbertz met Everdina Peters (1883-1941).

'Vader was een ondernemend man, zat in diverse besturen, bijvoorbeeld in de Raad van Toezicht van de Nijmeegse Boerenleenbank, die grootvader trouwens in 1904 mede had opgericht. Omdat de stadsboerderij zou moeten wijken voor de plannen rond de aanleg van het Groene Balkon, zijn we in 1932 naar Manheim in Hees getrokken.’

Omdat er geen goede overzichtsfoto van huis Manheim bestond, liet Henriëtte Giesbertz deze reconstructietekening maken.

Op de foto’s uit het familiealbum zien we een statig huis met mooie chaletachtige dakkappellen en een grote veranda met glas en lood. Het lag achter een mooi hekwerk met een toegangspoort. De Bredestraat was toen nog een zandweg. De geschiedenis van het huis gaat terug tot voor 1700, toen het waarschijnlijk nog Kostverloren heette. In 1758 werd het gekocht door stadssecretaris mr. Engelbert de Man, die was getrouwd met mevr. Antoniette Wilhelmina von der Pfortzen. Ziedaar de oorsprong van de Duitsgetinte naam, suggereert stadsarchivaris Van Schevichaven* . Deze stadsarchivaris koppelt de bijzondere naam Kostverloren overigens aan de mislukking van de aspergecultuur in Nijmegen in de 18e eeuw. Hent Giesbertz kocht het huis van de familie Noy; het stond toen al bekend om zijn mooie tuin en kassen met bijzondere planten.

*) Zie: Het schependom van Nijmegen in woord en beeld, Nijmegen 1912, blz 36,37 en 164,165 

Links: De toegangspoort. Rechts: Een foto vanuit de slaapkamer van nr.35, daar woonde dokter Van Santen die werkte in het slachthuis.

Henriëtte Giesbertz schetst de bedrijvigheid rond het huis: ‘Vader had in 1932 ook nog de kolenhandel Schreuder overgenomen. De kolen kwamen per trein aan en de wagons moesten achter de Hezelpoort, waar nu de parkeerplaats ligt, met de hand worden gelost. Daarvoor werden dan losarbeiders ingehuurd. De kolen gingen naar een loods aan de Oude Haven'. 

Kolenloods met aan de zijkant de bekende briketten hoog opgestapeld.

'In 1936 werd de opslag naar Manheim verplaatst, daar kwam een grote loods. De bekende briketten lagen buiten hoog opgestapeld tegen de muur. Bij ons hielp iedereen mee, in huis en in de tuin'.

Hent Giesbertz achter de platte wagen waarmee de kolen werden bezorgd; let op telefoonnummer 82!

'We hadden een grote boomgaard met wel 45 fruitbomen, een bosje met vijver, enkele kassen en stallen voor de koeien en de paarden. We verkochten melk aan huis. Aan de achterkant waren het allemaal landerijen zo ver je kon kijken, tot aan de Waal en de elektriciteitscentrale toe. Aan de Bredestraat liep onze tuin tot aan het oude witte huis op de hoek met de Vlietstraat.’ 

Hent met vier dochters in de boomgaard achter Manheim; Henriëtte, zittend rechts. Vaag op de achtergrond links de PGEM-centrale. 

‘De koeien - een stuk of twaalf - liepen ’s zomers in de Ooij en moesten daar gemolken worden. Voor de winter kwamen ze naar de Bredestraat, in alle vroegte als er nog geen verkeer op de weg was. Daar stonden ze in het vroegere koetshuis aan de achterkant van het huis. Tijdens de oorlog leverde de tuin trouwens voldoende voedsel, we hebben geen tekort gehad. Veel mensen uit de stad kwamen toen naar Hees om spullen te halen.’ 

Manheim was een paradijs voor de jeugd. Heel veel kinderen uit de straat kwamen bij Giesbertz spelen. Henriëtte: ‘We hadden een speciaal fluitje. Als we daar op bliezen kwamen ze uit alle hoeken opdagen. In het voorjaar werd er in de boomgaard gesnoeid en het hout kwam op een grote stapel. Op eerste Paasdag was er dan groot paasvuur voor de hele buurt. Er werd rond het vuur gezongen en gedanst.’

Een voltreffer in 1944

Uitgerekend de bevrijding van Nijmegen leidde het einde in van Manheim. Henriëtte legt dat uit: ‘Eerst hadden de Duitsers in de boomgaard achter het huis zoeklichten en luchtafweer opgesteld. Op 18 september ’44 waren die wel meteen vertrokken, maar toch kreeg de achterkant van het huis een voltreffer. Gelukkig waren er geen slachtoffers, maar de schade was groot. Er trokken die dag nog troepen Hitlerjugend vanaf het kanaal dwars door de velden langs ons terug, ze vernielden ruwweg wat ze tegenkwamen. De eerste bevrijders waren de Amerikanen, die meteen verder trokken via het Waterkwartier richting Waalbrug. ’s Avonds waren de Engelsen er en later kwamen er nog Canadezen bij. In de boomgaard hadden ze hun kanonnen opgesteld om richting Arnhem te vuren. Voor ons begon een spannende, maar best wel leuke tijd; in die maanden hebben we wisselend toch aan zo’n 60 militairen onderdak gegeven. ‘Al die kerels en ik zit hier met acht grieten’ zei mijn vader bezorgd. De hele straat had trouwens inkwartiering. Maar ze kwamen allemaal naar ons. In de loods hadden ze hun keuken. ’s Avonds kwamen ze vaak in huis om te kaarten of voor een spelletje mens-erger-je-niet. Een gezellige tijd eigenlijk.’ 

Haar moeder was in 1941 gestorven, twee dochters namen toen het huishouden over. Jongste zoon Wim nam later de boerderij over en haar zus Mien begon een melkhandel aan de Weurtseweg. De oudste zoon Henk ging door met de kolenhandel. Hij ging er ook olie bij leveren. 

Na de oorlog, de eerste truck.

Na de vondst van aardgas in Slochteren ging Nederland in de jaren zestig massaal over op gas. Dat betekende geleidelijk het einde van het beroep kolenboer in Nederland. 

Het huis Manheim werd in ’51 door Henriëtte met haar vader en zus verlaten: ‘Vanwege de crisistijd had vader al tussen 1935 en 1938 stukken tuin aan de Bredestraat verkocht aan aannemer W. van den Hof. Deze bouwde daar het rijtje jaren dertig huizen dat er nu nog staat met de nummers 20 t/m 30.'

Henriëttes broer te paard in een zanderige Bredestraat, midden jaren dertig.

'Na de oorlog eiste de gemeente aan de achterkant een flink stuk grond op om de woningen aan de Dommelstraat te bouwen, waarbij het puin van de binnenstad werd hergebruikt voor zogenaamd korrelbeton.'

Winter 1946.

'Mijn vader heeft geprobeerd de onteigening nog tegen te houden maar in 1951 moest hij overstag. Het huis met grond werd verkocht en dat betekende in feite het einde van het landgoed Manheim. Op de plek kwamen de huizen aan de Bredestraat, Rivierstraat en Dommelstraat. Tja, er was in die tijd grote woningnood; overal werd er ‘ingewoond’ bij anderen en er moest dus gebouwd worden.’ 

In 1957 werd het oude huis afgebroken, de oorlogsschade had het te sterk aangetast. Henriëtte bleef met vader en haar jongste zus Trees wonen in de Bredestraat, op nr. 22. Hent Giesbertz stierf daar in 1973, vlak voor z’n 90ste verjaardag. Enkele jaren geleden verhuisde Henriëtte met haar zus naar een appartement elders in Hees. De mooie herinneringen aan Manheim liggen opgeslagen in het fotoalbum.

Door: Jan Brauer, December 2006

Klik hier voor de bedrijfshistorische pagina over Brandstoffenhandel J.J. Giesbertz

Klik hier voor nog meer info over stadsboer Hendrikus Giesbertz

Reactie 1:

N. van Santen: Bij het snuffelen door de website van noviomagus kom ik allerlei herinneringen tegen aan mijn jeugd, zo ook bij genoemd stuk over Hent Gierbertz. Bij één van de foto's is een opname van het landgoed Mannheim vanuit het raam van ons oude huis aan de Bredestraat. De dr. van Santen die genoemd is in het onderschrift is mijn vader, die van 1929 tot 1969 directeur is geweest van het abattoir in Nijmegen). Wij speelden altijd op de Bredestraat, en mijn zuster Hennie trok veel op met de Giesbertzen. Ik ben zeer geïnteresserd in hun huidige adres, want ik denk dat zij het leuk zullen vinden een bericht uit hun jeugd te krijgen.

Reactie 2:

Robert Spanings, 31-12-08: Hierbij een drietal boedelinventarissen als aanvulling op bovenstaand artikel.

Boedelinventaris Bredestraat 32-44 (Landgoed Manheim)