© copyright Frans van Berkel, Digitale bewerking; Henk Kersten/Stichting Noviomagus.nl

Miniatuur windvaan Kruittoren

Op deze gastredactiepagina wordt wat verteld over wat vooraf ging aan de vervolmaking van het miniatuur windvaan van de Kruittoren in het Kronenburgerpark in Nijmegen. De maker van het origineel op de toren is de firma Trautig. Zij dreven van origine een winkel in sanitair aan de Jacob Canisstraat 63, alwaar de latere maker van het miniatuur, Jan, werd geboren. Enkele deuren verder, aan de Jacob Canisstraat 49 had de firma zijn werkplaats, tot de fatale septemberdagen in 1944. In de Jacob Canisstraat gingen vanaf de Berg en Dalseweg alle huizen tot en met nr 51 verloren als gevolg van brandstichtingen door terugtrekkende Duitse troepen en de Hitlerjugend. Ook de werkplaats van de firma bleek onherstelbaar beschadigd en moest als verloren worden beschouwd. Via via werd het pand Holtermanstraat 13 betrokken waar de firma tot 1954 zou blijven zitten. De familie, die in 1944 boven het pand woonden, vonden elders in Nijmegen onderdak.

Frans van Berkel: "In 1952 kreeg Trautig opdracht van Rijksgebouwendienst om de torenversiering voor de Kruittoren in het Kronenburgerpark te vervaardigen. De windvaan bestond uit 2 platte koperen ballen, een kroon en een adelaar". Aan de Holtermanstraat gingen de jeugdige Jan en zijn Opa, vader was vanwege ziekte een tijdje uitgeschakeld, aan de slag en maakten een beeldbepalende windvaan waarin zij hun vakmanschap konden etaleren.  

Tekening uit het bouwarchief van Holtermanstraat 9-15

Opa Trautig en Jan poseren trots voor het bedrijf aan de Holtermanstraat bij de zojuist gereedgekomen windvaan.

In november 1954 kwam op de plek van het in de oorlog verwoeste pand aan de Jacob Canisstraat de nieuwbouw gereed en verhuisde het bedrijf terug naar zijn oude vertrouwde stek.

Pas in de jaren 70 werd de windvaan verguld en ingekleurd. Jan is hiermee bezig in de schilder-werkplaats. 

Eind september 1974 doet zich het merkwaardige feit voor dat de windadelaar  van het dak van de Kruittoren "ontvreemd" wordt. Dagblad de Gelderlander bericht op 1 oktober 1974 daarover het volgende:

NIJMEGEN — Onbekenden, die in ieder geval voor geen kleintje vervaard moeten zijn, hebben de meer dan twee meter hoge vergulde adelaar van de top van de Kruittoren in het Kronenburgerpark afgehaald.
Het gevaarte dat hol is en gemaakt van gedreven koper met bladgoud weegt ongeveer tien kilo maar men heeft de adelaar die als windwijzer dienst deed wel ongeveer een meter hoog moeten tillen om hem van zijn verheven positie omlaag te halen.
Het stuntteam dat zich met deze affaire heeft beziggehouden heeft die adelaar overigens niet als souvenir mee naar huis genomen zoals aanvankelijk werd gedacht. Het kunstwerk lag beschadigd op het dak van de Kruittoren. De pijl die de windrichting placht aan te geven is geheel afgebroken. De knapen die het klusje waarschijnlijk in het nachtelijk donker hebben opgeknapt - tot elf uur 's avonds staat de Kruittoren in het felle licht van een aantal schijnwerpers - hebben zich bij hun werkzaamheden bediend van een ongeveer acht meter hoge ladder. Die werd weggehaald van een steiger in de Lange Hezelstraat en was eigendom van het installatiebedrijf Van Berkel B.V. in de Koekoekstraat. Toevalligerwijs is het de directeur van deze firma Frans van Berkel geweest die ruim twintig jaar geleden de adelaar op de Kruittoren heeft gezet. Hij was destijds in dienst van de firma Trautig in de Jac. Canisstraat waar het kunstwerk werd uitgevoerd.

Doorgezaagd

De hele affaire werd vorige week vrijdag pas ontdekt door parkwachter Lamers maar men heeft kunnen nagaan dat het kunststukje moet zijn uitgehaald in de nacht van 17 op 18 september. Men kwam toen de Kruittoren binnen door het slot van de toegangsdeur door te zagen. Vervolgens heeft men met een steigertouw die ladder naar boven gehesen. Op dezelfde wijze kwam ze vanmorgen ook weer op de begane grond terecht. Bij de activiteiten op het Kruittorendak werden ook enkele loodstrips van het dak verwijderd en een aantal leien kapot gestoten.

Gestoord

Wat de bedoeling van het stuntteam is geweest is momenteel onmogelijk vast te stellen. Men neemt aan dat het gaat om souvenirjagers die nadat ze hun gevaarlijke escapade bijna hadden voltooid gestoord zijn in hun activiteiten en met achterlating van het metershoge souvenir 
aan de haal zijn gegaan. Ze lieten behalve de ladder en het steigertouw op het Kruittorendak verder alleen een wegwerpaansteker achter.

De heer J. Bloemendal van de firma Van Berkel maakte vanmorgen even een „hoogstandje" voor onze fotograaf op de plaats waar de adelaar behoort te staan.

In de jaren 90 gaat Jan's gezondheid dusdanig achteruit dat hij het wat rustiger aan moet gaan doen. Het bedrijf houdt eigenlijk op te bestaan. Frans van Berkel: "Na zijn pensionering heeft Jan Trautig voor zijn hobby de windvaan als miniatuur gemaakt, maar door zijn ziekte niet af kunnen maken. Na zijn overlijden werd ik, door zijn weduwe, mevrouw Anny Trautig, gevraagd het werkstuk helemaal af te maken en voor een mooie plaats in Nijmegen uit te kijken. De reden hiervoor is, dat ik als leerling ook nog heb meegewerkt aan vervaardiging van deze torenversiering". 

"Ik heb met veel plezier zijn werkstuk voltooid".

Frans van Berkel, Nijmegen, Dec. 2007