Paul van der Heijden

Roerig verleden van de Commanderie

De Commanderie van Sint Jan staat weer volop in de belangstelling. Nog dit voorjaar zal het voormalig museum omgetoverd worden tot een restaurant, een ambachtencentrum met een brouwerij en een proeflokaal. Het pand - een van de eerste stenen gebouwen in Nijmegen - dateert uit 1196. Sinsdien heeft de Commanderie uiteenlopende, soms merkwaardige bestemmingen gehad. 
Ook kreeg het veel oorlogsgeweld te verduren. Toch is de Commanderie een van de weinige middeleeuwse panden in onze stad die al acht eeuwen standhouden. Maar de prijs die het daarvoor moest betalen is hoog: het huidige pand is voor het grootste deel slechts een reconstructie.

De eerste keer dat we de Commanderie in de geschreven bronnen tegenkomen is in een document uit 1196. Graaf Alardus en zijn vrouw Uda stichten dan een 'hospitaal' of 'hospitium', een opvangplek waar pelgrims kunnen eten en overnachten. Het hospitaal wordt gebouwd op een idyllische plek aan de rand van de stad. Het centrum van middeleeuws Nijmegen ligt in deze periode aan de Waalkade en de Stevenskerk zal pas een halve eeuw later worden gebouwd.

Achttien jaar later, in 1214, komt het pand in handen van de Orde der Johannieters. Deze enigszins merkwaardige kloosterorde is opgericht tijdens de Kruistochten en bestaat uit priesters, broeders en ridders. Alleen mannen van adel mogen er lid van worden. Evenals de beruchte Orde der Tempeliers hebben ze als taak om de pelgrims in het Beloofde Land te beschermen - desnoods met het zwaard. Ze worden op duistere wijze schatrijk.
Als de bloedige Kruistochten uitgewoed zijn, zwermen de Johannieters (of 'hospitaalridders') uit over Europa. Overal stichten ze kloosters - in Nijmegen nemen ze hiertoe het hospitaal van graaf Alardus over. De leiding komt in handen van een ridder of commandeur. Zo krijgt de Commanderie van Sint Jan zijn naam.

Tot de Reformatie van de 16e eeuw kunnen de hospitaalridders hun verzorgende rol tamelijk ongedwongen uitoefenen. Tijdens de strijd tussen protestantse Hollanders en de katholieke Spanjaarden proberen ze neutraal te blijven. In de katholieke Commanderie wordt zelfs de allereerste protestantse dienst van Nijmegen gehouden. Als de protestanten in navolging van andere steden een beeldenstorm willen ontketenen, komt de katholieke bevolking in actie. Enkele vrouwen slepen de nieuwe predikantenstoel uit de Commanderie en verbranden hem symbolisch op de Blauwe Steen. 

Het gebouw wordt al snel inzet van een ordinaire touwtrekkerij. In 1576 worden er Spaanse soldaten ingekwartierd. Twee jaar later sluit de stad zich aan bij de Staatse opstandelingen. De Commanderie is dan protestants. Maar omdat de protestanten ook al de vlakbij gelegen Stevenskerk hebben geannexeerd, geven ze het klooster weer terug. Wel wordt de kapel ingericht als vleeshal. Ook blijven er soldaten in gehuisvest - al naar gelang de wisselende krijgskansen zijn dat de ene keer Spanjaarden en dan weer de Staatsen. Het gebouw ligt regelmatig onder kanonvuur vanaf de Lentse oever en moet honderden voltreffers incasseren.
Als de laatste commandeur in 1638 overlijdt, neemt het protestantse stadsbestuur de Commanderie - als laatste katholieke instelling - met alle bezittingen alsnog in beslag. Het bestuur bestemt het gebouw tot predikantswoning en laat de inmiddels bouwvallige kapel afbreken. De ruimte die zo ontstaat wordt later de Korenmarkt. Ook wordt in het pand een 'illustere school' gehuisvest. Na een paar jaar wordt de school verheven tot 'Academie', waarmee het de voorloper is van onze huidige universiteit. Aan de rand van de Korenmarkt verrijst een monumentale toegangspoort. Tegenwoordig is deze poort nog steeds te bewonderen, maar dan ingemetseld in de Gedeputeerdenplaats naast het stadhuis.

Het academisch avontuur duurt niet lang. In 1672 moeten de studenten en hoogleraren weer plaats maken voor soldaten, ditmaal van Franse afkomst. De Franse bezetting van Nijmegen is weliswaar van korte duur, maar toch verhuizen de meeste hoogleraren naar veiliger oorden. De Academie houdt op te bestaan. De grote zaal van de Commanderie wordt omgebouwd tot een kerkgebouw voor uit Frankrijk afkomstige protestanten. Deze hugenoten hebben het in hun vaderland zwaar te verduren en vluchten massaal naar Nederland, waar ze zich aansluiten bij de Franstalige Waalse kerk.
In de volksmond heet het plein voor de Commanderie al snel de Fransche Kerkplaats, wat uiteindelijk verbastert tot Franseplaats. Dat is nog altijd de naam van het plein. De Waalse Kerk maakt een grote bloei door tot aan het jammerlijke vergissingsbombardement van februari 1944. De Commanderie wordt flink geraakt, maar kan nog worden hersteld. Omwonenden beschouwen het gebouw echter als leverancier van gratis bouwmateriaal en roven het leeg. Zo verandert de Commanderie alsnog in een ruïne.

Na deze weinig fraaie - en daarom ook minder bekende - episode uit de Nijmeegse geschiedenis, raakt het gebouw nog verder in de versukkeling. De redding komt uit onverwachte hoek. In 1952 neemt een Nijmeegse antiquair de ruïne over van de Waalse Gemeente. Grote gedeelten breekt hij weg en metselt hij elders weer op. Het resultaat is een romantisch fantasieslot dat onder de naam 'Wijnhuis' al snel een zeer geliefde uitgaansgelegenheid wordt. Zo geliefd dat de bevolking fel protesteert als het stadsbestuur het gebouw alsnog wil slopen. Het bestuur gaat overstag, op voorwaarde dat de Commanderie gerestaureerd wordt. Als de Stichting Monumentenzorg in 1969 de romantische toevoegingen van de antiquair weghaalt, blijkt er van het oorspronkelijke gebouw bitter weinig over te zijn. Aan de hand van oude tekeningen, foto's en schilderijen verrijst vervolgens op de oude fundamenten een grotendeels 'nieuwe' Commanderie van Sint Jan. Eigenlijk is die bedoeld als nieuwe sociëteit voor Studentenvereniging Roland. Maar juist in deze periode staat de studentenwereld op zijn kop. Dus gaat men in allerijl op zoek naar een nieuwe bewoner, die wordt gevonden in het Gemeentemuseum.

Zoals bekend is het museum momenteel aan het verhuizen naar het nieuwe onderkomen op het Kelfkensbos. De Commanderie zal onderdak bieden aan de ambachtelijke brouwerij De Hemel. Ook andere ambachten zullen er een plek krijgen. Mede dankzij het nieuw in te richten proeflokaal zal op deze historische plek de geschiedenis weer tot leven komen.

Eerder verschenen in magazine