Paul van der Heijden

Het mysterie van de Broerdijk

In Hengstdal ligt een straat met een opmerkelijke naam: Broerdijk. Tegenwoordig is het niet meer te zien, maar oudere Nijmegenaren weten nog dat de Broerdijk vóór de oorlog zijn naam eer aandeed. Als een dijk verhief hij zich boven de akkers. De oorsprong van de dijk is altijd in raadselen gehuld geweest en heeft de meest uiteenlopende verklaringen opgeroepen. Pas sinds kort kennen we het werkelijke verhaal achter de Broerdijk.

De Nijmeegse stadsarchivaris en historicus Van Schevichaven schreef rond de eeuwwisseling: 'Het oudste werk van 's menschen hand in de buurt van Nijmegen is zonder twijfel de Broerdijk. Geheimzinnig is zijn oorsprong, en ten eeuwigen dage zullen het wel onbeantwoorde vragen moeten blijven: Welke volksstam wierp deze dijk op? En met welk doel geschiedde dit?'
De fascinatie van Van Schevichaven is goed te begrijpen. De Broerdijk is een merkwaardige aarden wal, die dwars over het Hengstdal ligt. In de loop der eeuwen hebben erosie en egalisering een flink stuk van de hoogte afgeknabbeld; in de negentiende eeuw was hij op sommige plekken nog meer dan vier meter hoog. Volgens bronnen uit die tijd liep de dijk aan de overkant van de Postweg kaarsrecht het toenmalige bos in. Op de eerste 'Militaire Kaart der Nederlanden', uit het begin van de negentiende eeuw, heeft de Broerdijk een lengte van maar liefst vijf kilometer. 

We vinden de naam Broerdijk al terug op een akte uit 1328. Er was destijds nogal wat bewoning met landgoederen aan de dijk. Hiervan is helaas niets overgebleven. In 1494 stormde Maximiliaan van Bourgondië richting Nijmegen om de stad niet alleen met macht, maar oock met dreygementen en vinnigheyd te bestoken. Onderwijl stak hij de huizen in Hees en aan de Broerdijk in brand. Overigens mislukte zijn aanval op Nijmegen en keerde hij weer huiswaarts. Een halve eeuw later waren de huizen aan de Broerdijk alweer herbouwd, maar in 1581 werden ze alsnog met de grond gelijk gemaakt. Deze keer niet door een vijand met snode plannen, maar door Nijmegenaren. Om defensieve redenen mochten er in een strook van een mijl buiten de vestingmuren geen gebouwen meer staan. Tot begin deze eeuw lag de dijk daarom eenzaam tussen de akkers.

De naam van de dijk doet vermoeden dat hij is aangelegd door broeders, monniken dus. Ook elders in Nederland bestaan deze 'Broedertjesdijken' nog. Maar een plaatselijke legende geeft een andere verklaring. Er waren ooit twee broeders die in onmin leefden over de grenzen van hun wederzijds bezit. Op een nacht wierp één van de twee een aarden wal op om voorgoed van het probleem verlost te zijn. Hij moet daarbij geholpen zijn door bovennatuurlijke krachten, want het verhaal wil dat hij slechts gebruik heeft gemaakt van een houten lepel.
Een andere verklaring voor het ontstaan van de Broerdijk verwijst naar de functie die de dijk mogelijk had als landweer. Landweren zijn aarden wallen die als verdedigingswerken in het landschap zijn opgeworpen. Vooral de Germanen maakten hiervan gebruik. Er is dan ook gesuggereerd dat de Broerdijk oorspronkelijk doorliep tot aan de Maas en dat hij de grenswal vormde tussen de stammen van de Bataven en de Cugernen. 'Broerdijk' zou verwijzen naar een Germaanse vorst met de naam Brothar of Broder. De naam 'Broer' is hiervan rechtstreeks afgeleid en werd vorige eeuw nog vaak als doopnaam gebruikt.

Toch is het onwaarschijnlijk dat de Germanen hier daadwerkelijk een landweer hebben opgeworpen. Vóór de Romeinse tijd lag de dijk namelijk in een dunbevolkt gebied, en daarna stond de bevolking onder rechtstreeks gezag van de Romeinen.
Zou de Broerdijk dan uit een latere periode stammen, bijvoorbeeld uit de Middeleeuwen? Uit historische bronnen blijkt dat er toen een landweer rond Nijmegen heeft gelegen. Deze liep ongeveer van Ubbergen via de Postweg, Groenewoudseweg en Groenestraat richting Neerbosch. Maar helaas, de Broerdijk maakte daar geen deel van uit. Wat is het dan wel geweest?
Recente archeologische opgravingen hebben een deel van het mysterie opgelost. Bij rioolwerkzaamheden in de Hengstdalse bomenbuurt kon men in 1995 een kijkje nemen onder de Broerdijk. De vondst van scherven uit het laatste kwart van de eerste eeuw maken aannemelijk dat de dijk door de Romeinen is aangelegd. Om precies te zijn: door legionairs van het Tiende Legioen, dat in het jaar 70 naar Nijmegen kwam om de laatste restjes van de Bataafse opstand neer te slaan. Tijdens de daaropvolgende periode van vrede bouwden ze onder andere de stad Ulpia Noviomagus en, zo blijkt, ook deze dijk.

Nu we weten hoe oud de dijk is, kunnen we ons ook afvragen waarvoor hij heeft gediend. Er een weg in zien is niet erg logisch, omdat daarvoor op dit terrein geen dam nodig is. Ook is wel geopperd dat de Broerdijk een echte dijk was. Niet om het terrein te behoeden voor de overstromende Waal - het rivierwater kan daar nooit komen - maar om een beek door het Hengstdal af te dammen. Hierdoor zou een waterreservoir zijn ontstaan voor de nabijgelegen legerplaats. Ook deze theorie snijdt geen hout, want de bodem van het Hengstdal is zo zandig dat het regenwater er snel inzakt.
Archeologen denken nu dat de Broerdijk een deel is geweest van een waterleiding, dat het dus een aquaduct was. Hij was kilometers lang en bracht vers bronwater uit de heuvels naar de legerplaats op de Hunerberg. De Broerdijk tilde het laatste stukje van deze waterleiding vrijwel waterpas over het Hengstdal. Dit fenomeen kennen we ook uit andere Romeinse plaatsen, zoals het Belgische Tongeren.
We moeten ons bij zo'n aquaduct overigens niet al te veel voorstellen. Zo was de leiding waarschijnlijk niet meer dan een houten bak, wat meteen verklaart waarom er niets van teruggevonden is. Het traject van het aquaduct is echter nog wel aardig te reconstrueren. De bron is te vinden aan de Oude Kleefsebaan in Berg en Dal, waar een merkwaardig diep en recht uitgesneden dal begint, het Kerstendal. Via Water Meerwijk maakt het dal een bocht richting Louisedal, dat eveneens kunstmatig diep en kaarsrecht is. Het dal zet zich voort op het terrein van het Bijbels Openlucht Museum en loopt vervolgens richting Broerdijk en Broerweg naar de voormalige legioensplaats.

Het mysterie van de Broerdijk is daarmee, een eeuw na de woorden van Van Schevichaven, toch grotendeels onthuld. Hoewel we nog steeds niet weten waar de 'broer' vandaan komt, is er wel weer een belangrijk stukje ingevuld van onze stedelijke geschiedenis. Bovendien kunnen we met recht zeggen dat het enige Romeinse aquaduct van Nederland te vinden is in Nijmegen. 

Eerder verschenen in magazine