Paul van der Heijden

De Bataven zijn zoek

Achter de Sint Nicolaaskapel op het Valkhof staat op een hekje een beroemde tekst van Constantijn Huygens. In het Latijn is te lezen dat Claudius Civilis hier knarsetandend de Romeinse legioenen heeft zien naderen. Een erg romantisch beeld, maar er klopt weinig van. Het is niet het enige misverstand dat over de Bataven bestaat. 
De Blik zet ze voor u op een rij.

De tekst van Huygens gaat op meerdere punten mank. Allereerst heette de Batavenleider niet Claudius, maar Iulius. Op de tweede plaats is het niet slim - zelfs heel onverstandig - om op die plek naar Romeinen uit te kijken. Ze kwamen niet uit het noorden, maar uit het oosten of het zuiden. En of Iulius geknarsetand heeft, is ook nog maar de vraag.
Iulius Civilis leidde de Bataafse Opstand tegen de Romeinen in het jaar 69. Een klein jaartje later was het met de schermutselingen alweer gedaan. De Romeinse geschiedschrijver Tacitus spreekt in zijn boek Historiën over de nadagen van deze opstand. Toen Iulius Civilis 'het niet aandurfde het Oppidum Batavorum met de wapenen te verdedigen, sleepte hij al wat roerend was als buit mee, stak de rest in brand en trok zich terug op het (Bataven)eiland.'

Het hier genoemde Oppidum Batavorum (dat betekent 'hoofdstad van de Bataven') is met zekerheid in Nijmegen te vinden - en is daarmee de allereerste vermelding van onze stad. 
Vroeger dacht men dat deze nederzetting er zo'n beetje uit moest zien als het dorpje van Asterix. Zelfs de beroemde archeoloog Holwerda had zo'n dorp voor ogen toen hij begin deze eeuw meende het Oppidum te hebben gevonden op het Kops Plateau. Inmiddels weten we dat het Oppidum Batavorum heeft gelegen rond het Kelfkensbos. Archeologen troffen daar echter geen schattig Bataafs dorpje aan, maar een typisch Romeinse nederzetting met een planmatig aangelegd, rechthoekig stratenpatroon. In plaats van houten hutten vonden ze huizen met stenen kelders: ook weer typisch Romeins. Opmerkelijk is verder dat er inderdaad een brandlaag gevonden is uit de periode van de Bataafse opstand. Tacitus kan daarin dus gelijk hebben.

Volgens Tacitus hebben de Bataven zich - waarschijnlijk rond het begin van de jaartelling - na een interne ruzie afgesplitst van de Chatten, een Germaanse stam uit het huidige Hessen in Duitsland. Waarschijnlijk met hulp van de Romeinen zochten ze een plekje op het 'Bataven-eiland', de huidige Betuwe. (Dat ze de Rijn afzakten in holle boomstammen is weer een verzinsel van later.) Ook deze uitspraak van Tacitus kan kloppen: in onze streek gevonden muntjes komen overeen met muntjes uit het gebied van de Chatten. Maar die muntjes zijn in wetenschappelijke ogen typisch Keltisch, en zeker niet Germaans, zoals Tacitus de Bataven omschrijft. 
Hoeveel Bataven hier woonden is ook al onduidelijk. De Bataven waren volgens Tacitus goede ruiters, uitstekende zwemmers en bovendien beroemd om hun moed. De Bataven hoefden geen belasting te betalen, maar moesten wel troepen leveren voor het Romeinse leger. Hun helblonde verschijning moet nogal wat indruk hebben gemaakt, want ze hebben meermaals gediend als keizerlijke lijfwacht in Rome. Op grond van het aantal bekende Bataafse legereenheden schatten sommige wetenschappers het aantal Bataven op 20.000.

Zo'n groot aantal moet toch door de archeologen worden opgemerkt, zou je zeggen. Maar er is tot nu niets gevonden dat wijst op iets echt 'Bataafs'. Het archeologisch onderzoek in het Waalsprong-gebied maakt wél duidelijk dat het hele Rivierengebied veel dichter bevolkt is geweest dan men vroeger aannam. Maar de vondsten lijken veel op wat er in omliggende streken wordt gevonden en er is weinig dat wijst op de komst van een vechtlustig 'importvolk'. In archeologische bewoordingen: de Bataven zijn 'zoek'. Hebben ze zich zo snel aangepast? Of is er iets anders aan de hand?
Voor een mogelijk antwoord moeten we terug naar Tacitus. De Bataven die hij noemt, hebben allemaal Latijnse namen. Dat betekent dat ze het Romeinse burgerschap bezaten. Bovendien waren het Bataafse edellieden die hoge functies hadden in het Romeinse leger. Ook Iulius Civilis was een hoge militair. De opstand die hij ontketende is eigenlijk een beetje dom geweest. Deed hij het om zijn door de Romeinen terechtgestelde broer Iulius Paulus te wreken? Als Romeinse Bataaf wist hij drommels goed dat een opstand tegen de Romeinen helemaal geen zin had. Maar waarom deed hij het dan?

Latere Nederlanders hebben Iulius gebombardeerd tot eerste Nederlandse vrijheidsstrijder. Nederland heeft daarom zelfs nog even de 'Bataafse Republiek' geheten. Dat slaat nergens op: in de Romeinse tijd was er nog helemaal geen Nederland. En op het foute spoor doordenkend zou Iulius helemaal geen Nederlander zijn, maar een Duitser. En of hij zo voor zijn volk opkwam blijkt eigenlijk nergens uit. Veel waarschijnlijker is het dat hij bang was om zijn voorrechten als Bataafs edelman te verliezen. Puur eigenbelang dus. De hele Bataafse Opstand is eigenlijk niet meer dan een uit de hand gelopen wilde staking.

Met dit in het achterhoofd kunnen we de Bataafse geschiedenis herschrijven. Misschien waren de Bataven maar een kleine groep gevluchte Chattische adel, die van de Romeinen het voorrecht kreeg om in onze streken te wonen en de macht uit te oefenen over de plaatselijke bevolking. De Romeinen waren wel zo aardig om voor hen een stad te bouwen; niet midden in de Betuwe, maar op de 'veilige' zuidoever van de Waal, zodat ze beter in de gaten gehouden konden worden. Dat ging een tijdje goed, tot 'onze' Iulius roet in het eten gooide. Na de Bataafse Opstand kregen de Bataven al hun voorrechten echter weer terug. Hun nederzetting werd een stukje westelijker herbouwd en ging Ulpia Noviomagus heten. Uiteindelijk zijn de Bataven opgelost in de draaikolk van de geschiedenis. Vanaf de derde eeuw is er niets meer van hen vernomen.

Eerder verschenen in magazine