Paul van der Heijden

Het rijke verleden van de Nijmeegse Vierdaagse
Een wandeling door het verleden

Wat heeft de Vierdaagse met voetbal te maken? En waarom voert de Elfstedentocht dezelfde kleuren als 's werelds grootste wandelfestijn? Deze merkwaardige spelingen van het lot liggen - met vele andere - besloten in het rijke verleden van de Nijmeegse Vierdaagse.

De geschiedenis van de Internationale Vierdaagse Afstandsmarsen begint bijna honderd jaar geleden. Om precies te zijn: in 1904. Enkele militairen van het 6e Regiment Infanterie richten in dat jaar een voetbalclubje op. Het jaar daarop vieren ze hun éénjarig bestaan met een toernooi. Het groeit in de jaren erna uit tot een soort nationale sportdagen voor het leger. Behalve in voetbal kunnen de soldaten zich ook uitleven in tennis, kaatsen, roeien, atletiek, korfbal en paardrijden.

De verhoogde sportactiviteit van Neerlands militairen blijft ook voor de legerbazen niet onopgemerkt. Juist in die tijd beklagen ze zich over de beroerde conditie van Jan Soldaat: 'Het groot aantal jonge mensen, uit alle klassen der maatschappij in de kazernes vereenigd, stelt den waarnemer in staat, zich een oordeel te vormen over de Nederlandsche jongelingschap. En dan dringt zich deze waarheid met droeve duidelijkheid op den voorgrond. De lichamelijke ontwikkeling laat veel, zeer veel te wenschen over.' En dat moet snel veranderen, want het leger heeft een voorbeeldfunctie: 'In de weermacht spiegelt zich een volk.'
Men besluit in 1908 een bond op te richten om alle initiatieven te bundelen. Na enige discussie stelt men deze Nederlandse Bond voor Lichamelijke Oefening ook open voor burgers. Aan het roer komt Bischoff van Heemskerck, een sportbestuurder in hart en nieren. Hij haalde eerder al sporten als hockey, voetbal, cricket, tennis en biljarten naar Nederland. En als fervent schaatser neemt hij ook het initiatief voor de eerste officiële Elfstedentocht in januari 1909. De erfenis daarvan is nu nog steeds te zien aan de kleuren van de Friese Elfsteden: oranje en groen. Dezelfde als die van de Vierdaagse.

Een van de nieuwe initiatieven van de NBvLO is het organiseren van een Vierdaagse in 1909. Nijmegen speelt daarin een zeer bescheiden rol, want het is niet meer dan een etappeplaats op één van de vijftien(!) parcoursen in Nederland waar de lopers uit kunnen kiezen. De opkomst is niet geweldig: 306 deelnemers, waaronder tien burgers. Dat zijn gemiddeld zo'n twintig wandelaars per parcours! Nederland is nog niet echt rijp voor grote evenementen. Sport is alleen weggelegd voor het welgestelde deel der natie. Anno 1909 telt ons land op een bevolkingsaantal van ruim vijf miljoen slechts twintigduizend actieve sporters.
In 1910 wordt het aantal parcoursen tot één beperkt. Dat loopt van Arnhem via Doetinchem, Lochem en Apeldoorn weer naar Arnhem. Toch zijn er maar veertig deelnemers. Een jaar later, met Utrecht als start- en finishplaats, daalt het aantal lopers zelfs tot 32. De beginjaren van de Vierdaagse worden gekenmerkt door vallen en opstaan. Het jaar 1912 markeert een kentering. Het parcours loopt in dat jaar van Utrecht naar Nijmegen. Het organiserend comité is blij verrast met de gastrijke ontvangst in de Prins Hendrikkazerne. De deelnemers krijgen geen gewoon kazernevoedsel, maar een echte maaltijd met een gratis glas bier. Ook de slaapvoorzieningen zijn uitstekend. Hoewel in de jaren daarna de startplaats nog een aantal keren verandert, is Nijmegen vanaf 1925 voorgoed de thuishaven van de Vierdaagse. 

Echt vooruitstrevend is de organisatie van de Vierdaagse nooit geweest. Zo krijgen militairen in 1917 pas een kruisje als ze kunnen aantonen dat ze na afloop nog 'gevechtsvaardig' zijn. Als bewijs moeten ze na de tocht nog over een parcours met hindernissen rennen. Ook in emancipatie blinkt de organisatie niet uit. Deelname door vrouwen is weliswaar niet verboden, maar de eerste dame doet pas mee in 1913. Na één dag houdt ze het voor gezien. In 1919 loopt een vrouw de Vierdaagse helemaal uit. Voor dames zijn er trouwens speciale regels. Zo verbiedt het reglement uit 1936 vrouwen te 'marcheren in skibroeken, trainingspakken en rijbroeken' en mogen ze zich niet op het terrein van de kazerne begeven. Tot 1968 blijft de rok voor dames verplicht. Dat leidt soms tot problemen. Een groep vrouwen uit het Zwitserse leger, in hun thuisland louter gewend aan broeken, moet speciaal voor de Vierdaagse rokken laten maken.
Tijdens het Olympisch jaar 1928 doen voor het eerst buitenlanders mee aan de Vierdaagse, met alle gevolgen van dien. Een groep Noren zet er vanaf de start flink de sokken in en bereikt dan ook als eerste de finish. Ook de volgende dag liggen ze, dankzij een ferme looppas, ver voor op alle anderen. De organisatie maakt duidelijk dat dat niet echt de bedoeling is. Maar de Noren houden voet bij stuk en finishen ook de twee laatste dagen als eerste. Met diskwalificatie tot gevolg. Naderhand blijkt dat een Noorse krant de lopers heeft aangespoord tot deze lichtvoetigheid. Met een fikse premie in het vooruitzicht. Maar of ze die ooit gekregen hebben..

Eerder verschenen in magazine