Paul van der Heijden

Heilig Landstichting 

Van devotiepark tot religieus monument

Heilig Landstichting is één van de meest opmerkelijke plaatsen in Nederland. Niet alleen door de rare naam, maar vooral door unieke ontstaansgeschiedenis. Begin vorige eeuw wilden vrome katholieken hier het katholieke centrum van Nederland stichten. Nu is het - behalve een museum - vooral een monument van vervlogen religieuze idealen.

Tot 1900 was er op de plek van Heilig Landstichting weinig te beleven. Er lag een gehucht, De Ploeg, dat bestond uit een handjevol boerderijen en wat arbeiderswoninkjes. De enige opwinding ter plaatse was te vinden in enkele cafeetjes die zich hadden genesteld op dit strategische punt, halverwege de modderige weg van Nijmegen naar Groesbeek. Daar wilden Groesbekenaren, na het wegwerken van een zojuist ontvangen weekloon, nog wel eens met elkaar op de vuist gaan. En vanuit een iets chiquere gelegenheid, café Halfweg, had je een bekoorlijk uitzicht over drie provincies. 

Twee godvruchtige katholieken zouden het bestaan van De Ploeg resoluut veranderen. Jeanne Cécile Vroomans-Leclerq stamde uit een rijke Luikse familie en woonde met haar bijna dertig jaar oudere echtgenoot in Nijmegen. Na diens overlijden richtte zij zich geheel op de devotie van het 'Heilig Hart'. Deze devotie grijpt terug op Margaretha Maria Alacoque, die rond 1674 visoenen kreeg van Jezus met een brandend hart. Na de zaligverklaring van Alacoque in 1864 werd de verering van het Heilig Hart een religieuze trend. Zo verrees in Parijs de beroemde Sacré Coeur en in Brussel de enorme Heilig Hartbasiliek. Jeanne Vroomans had naar eigen zeggen de opdracht gekregen om ook drie tempels te bouwen voor het Heilig Hart: in Rome, in Hyères (Zuid-Frankrijk) en in Nederland. Al spoedig werd zij in contact gebracht met de Waalwijkse kapelaan Arnold Sluys. Ook Sluys koesterde plannen voor de bouw van een Heilig Hartbasiliek. 

Maar Sluys wilde nog meer. Na een pelgrimstocht naar Palestina geloofde hij dat het 'live' zien van de heilige plaatsen zou leiden tot een veel intensere beleving van het geloof. Maar omdat niet iedereen in staat was om naar Jeruzalem te reizen, kon je beter het Heilige Land naar Nederland halen. Sluys wilde daarom de belangrijkste plaatsen uit het Nieuwe Testament nabouwen in een kunstmatig aangelegd pelgrimsoord of devotiepark.

Vroomans en Sluys kochten samen een flinke lap grond nabij De Ploeg en doopten het in vrome geestdrift om tot 'Sionsberg'. Maar al snel sloeg de prille vriendschap om. Vroomans idee voor visualisering ging veel verder dan een park: naast de Sionsberg zou de Meerwijk de rol moeten vervullen van Judea, Samaria en Galilea, Beek was te identificeren met Jericho, de uitzichttoren op de Kwakkenberg stond model voor de toren van Babel en het Wylermeer was de Dode Zee. Kennelijk was dat Sluys toch een beetje te gortig. Verbitterd haakte Vroomans af en begon een niet aflatende reeks rechtszaken tegen Sluys en de zijnen, waarvan ze er overigens geen enkele won.
Sluys zette zijn plannen door. In 1911 werd de Heilig Land Stichting opgericht, uiteraard met goedkeuring van de bisschop. Het Heilig Land zou moeten uitgroeien tot het katholieke centrum van Nederland. Vier kloosterordes streken er neer en spoedig verrees ook het eerste godshuis, de fraaie oosterse Cenakelkerk. Met de bouw van de Heilig Hartbasiliek werd pas begonnen in 1932. De financiering kwam, ondanks landelijke bedelacties, maar moeizaam tot stand. Om op loonkosten te besparen werd de bouw uiteindelijk gegoten in een landelijk werkverschaffingsproject. Desondanks stokte het project. Alleen het voorportaal en een klein gedeelte van het schip zijn afgebouwd, nog geen kwart van het oorspronkelijke plan. 

Het beoogde 'devotiepark', met daarin de belangrijkste bijbelse taferelen, kwam wél van de grond. Van heinde en verre kwamen hier jaarlijks tienduizenden pelgrims en andere bezoekers op af. Vrome katholieken wilden er graag worden begraven, liefst zo dicht mogelijk bij de heilige plaatsen. Nog steeds is deze begraafplaats één van de mooiste (en duurste) van Nederland. Met de komst van het park verhuisden ook steeds meer rijke katholieken naar 'Heilig Land'. De oorspronkelijke keuterboertjes van De Ploeg werden langzaamaan verdreven door villabewoners.
De naoorlogse ontkerkelijking en grote veranderingen binnen het katholicisme noopten Heilig Landstichting tot een drastische koerswijziging. De begraafplaats splitste zich af van het park en de rest werd omgedoopt tot een museum, waarin de aandacht verschoof van bijbelbeleving naar informatie over het leven in het Midden-Oosten rond het jaar nul. Met een gericht PR-beleid trokken de bezoekersaantallen weer aan.

Bevrijd van het stichtelijke sausje is het Bijbels Openluchtmuseum zeker weer de moeite waard om te bezoeken. Toch zijn, naast alle nieuwe maquettes en replica's, ook de oude beeldengroepen nog aantrekkelijk: niet vanwege hun educatieve waarde, maar als aandoenlijke getuigenissen van vervlogen vroomheid. Maar het allermooiste is de onvoltooide Heilig Hartbasiliek, die nu het hoofdgebouw vormt van het museum. Dit levensgrote monument staat symbool voor de oprechte, intense bevlogenheid van de katholieke elite uit de vorige eeuw. Het bleek een droom die nooit bewaarheid werd.

Naschrift: Ook de overheid erkent de cultuurhistorische waarde van het Heilig Land. Meerdere gebouwen van het vroegere devotiepark krijgen in februari de status van Rijksmonument.

Eerder verschenen in magazine